🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:13:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महापथ
mahāpatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महापथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बहुत लंबा और चौड़ा रास्ता । राजपथ ।
२. याज्ञवल्क्य स्मृति के अनुसार २१ नरकों में से १६ वाँ नरक ।
३. परलोक का मार्ग । मृत्यु । मृत्यु । मौत ।
४. सुपुम्ना नाड़ी ।
५. हिमालय के एक तीर्थ का नाम ।
६. वह मार्ग जिससे पांडव स्वर्ग गए थे (को॰) ।
७. शिव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—पथ m. a principal road, high street (in a city), high road, highway (ifc. f(आ). ), AitBr.; Gaut.; Āpast. &c.
N. of Śiva, MBh.
the long journey, the passage into the next world (˚थं√ या, to die), Kathās.
the gr˚ pilgrimage (to the shrine of Śiva on mount Kedāra, or the same pilg˚ performed in spirit i.e. by deep absorption into Ś˚), Cat.
the knowledge of the essence of Śiva acquired in this pilg˚, Cat.
the mountain-precipices from which devotees throw themselves to obtain a speedier entrance into Śiva's heaven, ib.
N. of the book which treats of the above subjects
of a hell, Yājñ.
महा—पथ n. = ब्रह्म-रन्ध्र (q.v.), Cat.
महा—पथ mf(आ)n. having a great path or way, PārGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (797,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महापथ पु० कर्म० । १ राजमार्गे हेमच० । २ हिमालयोत्तरस्थे ३ स्वर्गारोहणपथे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4742,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महापथः, पुं, (महांश्चासौ पन्थाश्चेति । “आन्म- हत इति ।” ६ । ३ । ४६ । इति महत आकारा- देशः । “ऋक् पूरब्धूःपथामानक्षे ।” ५ । ४ । ७४ । इति समासान्तोऽकारः ।) प्रधानपथः । तत्पर्य्यायः । घण्टापथः २ संसरणम् ३ श्रीपथः ४ राजवर्त्म ५ उपनिष्क्रमणम् ६ उप- निष्करम् ७ । इति हेमचन्द्रः । ४ । ५३ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ८० । १९ । “पताका शोभिताः सर्व्वे सुनिर्म्मितमहापथाः ॥” यथा च महाभारते । ५ । ९४ । २० । “संमृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपेदे महापथम् ॥” मृत्युपथः । “यात्रायां पथि निद्रायां महच्छब्दो न दीयते ।” इत्यस्य प्रतिप्रसूतार्थवत्त्वात् तथात्वम् । यथा, कथासरित्सागरे । २ । ४३ । “तच्छोकादिन्द्रदत्तस्य पिता यातो महा- पथम् ॥” सुषुम्ना । यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् । ३ । ४ । “सुषुम्ना शून्यपदवी ब्रह्मरन्ध्रं महापथः । श्मशानं शाम्भवी मध्यमार्गश्चेत्येकवाचकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-662-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महापथ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें