🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:53:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निपात
nipāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निपात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पतन । गिरावा । पात ।
२. अधःपतन ।
३. विनाश । उ॰—और न कुछ देखै तन श्यामहि ताको करो निपातु । तु जो करै बात सोइ साँची कहा करों तोहि मातु ।—सूर (शब्द॰) ।
४. मृत्यु । क्षय । नाश । उ॰—बनमाला पहिरावत श्यामहि बार बार अंकवारि भरी धरि । कंस निपात करहुगे तुमही हम जानी यह बात सही परि ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
५. शाब्दिकों के मत से वह शब्द जिसके बनने के नियम का पता न चले अर्थात् जो व्याकरण में दिए गए सामान्य नियमों के अनुसार निष्पन्न न होकर अव्युत्पन्न बना हो ।
६. दुसरा सिरा । दुसरा भाग (को॰) ।
निपात पु २ वि॰ [हिं॰ नि + पात(= पता)]
१. बिना पत्तों का । जिसमें पत्ते न हों । उ॰—साँठहिं रहैं, साधि तन, निसँठहि आगरि भुख । बिनु गथ बिरिंछ निपात जिमि ठाढ़ ठाढ़ पै सुख ।—जायसी (शब्द॰) ।
२. पंख रहित । बिना पंख का । उ॰—जेहि पंखी के निअर होइ कहै बिरह कै बात । सोई पंखी जाइ जरि, आखिर होइ निपात ।—जायसी (शब्द॰) ।
निपात ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] कौटिल्य के अनुसार नहाने का स्थान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚पात m. falling down, descending, alighting (lit. and fig.), falling from (abl.) into or upon (comp.), rushing upon, attacking (comp.), Mn.; MBh. &c.
decay, destruction, ruin, death, ib.
(from the Caus.) casting, hurling, discharging, Kum. iii, 15
accidental occurrence or mention, Nir.; ĀśvŚr.
(in gram.) irregular form, irregularity, exception (cf. पर-, पूर्व-)
a particle (all adverbs including conjunctions and interjections), Nir.; Prāt.; Pāṇ. i, 4, 56
नि-पात See under नि-पत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (549,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निपातः 1 Falling or coming down, descending, alighting; पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः Ku. 5. 24; Rs. 5. 4. --2 Attacking, falling upon, a spring, leap; R. 2. 60. --3 Casting, hurling, discharging; Ku. 3. 15. --4 Descent, fall; निशितनिपाताः शराः Ś. 1. 10. --5 Dying, death; Ms. 6. 31. --6 Accidental occurrence or [] mention. --7 An irregular form, irregularity, putting down as irregular or exceptional; एते निपाताः, निपातोयं &c. --8 A particle, an indeclinable; see P. I. 4. 56. --9 The opposite extremity, the lower end.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निपात पु० नि + पत--भावे घञ् । १ पतने २ मृतौ त्रिका० ३ अधःपतने च “पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः” कुमा० “क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते” शकु० । निपतन्ति अवयववर्णविनाशादिना अन्यथा निष्पद्यन्ते नि + पत--कर्त्तरि ज्वला० ण । वर्णागमादिना अन्यथोत्प- द्यमाने सूत्रानिष्पाद्ये ४ शब्दभेदे । वर्णागमादिप्रकारश्च स्मर्य्यते “वर्णागमो वर्णविपर्य्यश्च द्वौ चापरौ वर्णवि- कारनाशौ । धातोस्तदर्थादिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्च- विघं निरुक्तम्” । “भवेद्वर्णागमात् हंसः सिंहो वर्ण विपर्य्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृते र्वर्णलोपे पृषोदरम्” निपतन्त्यर्थेषु उच्चावचेषु नि + पत--कर्त्तरि ज्वला० ण । [] नानाविधार्थेषु वृत्त्या स्वार्थबोधकतया पतनशीले चादौ ५ शब्दभेदे “तद्यान्येतानि चत्वारि पदजातानि नामा- ख्याते उपसर्गनिपाताश्चेति” विभज्य अथ निपाता उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्तीति उपमार्थे वा कर्मोपसंग्र- हार्थे पदपूरणाये वा” विरुक्तकारः । ते च “प्राग्रीश्व- रान्निपाताः” “चादयोऽसत्त्वे” “प्रादयश्च” इत्यादिषु पा० सूत्रेषु पठिताः निपातसंज्ञाः भवन्ति । उपसर्गातिरि- क्तनिपातानां च द्योतकत्ववाचकत्वोभयस्वीकारः “अव्य- यविभक्तीति” पा० सू० भाष्ये स्थितः । उपसर्गाणान्तु- द्योतकत्वमेवेति “गतिर्गताविति” पा० सू० भाष्ये स्थि- तम् । उपसर्गशब्दे १२३५ पृ० वैयाकरणमतसिद्धार्थबोध- कता उक्ता नैयायिकमते तल्लक्षणादि शब्दश० प्र० उक्तं यथा “निपातं लक्षयति । स्वार्थे शब्दान्तरार्थस्य तादात्म्ये- नान्वयाक्षमः । सुबाद्यन्यो निपातोऽसौ विविधश्चादि- भेदतः । यः शब्दः केवले यादृशस्वार्थे शब्दान्तरा- र्थस्य तादात्म्येनान्वयबोधं प्रत्यसमर्थः सुवादिप्रत्ययेभ्यः प्रत्येकं भिन्नः स तादृशार्थः भेदेनान्वयबोधं प्रति योग्यः । न हि स्मृतमनुभूतञ्चेत्यादितः कस्यापि स्मृतः समुच्चय इत्यादिरनुभवः किन्तु स्मृतानुभूतयोः समुच्चय इत्यादि- रेव । स्तोकं पचति इत्यादौ धातुरपि स्वार्थे नामार्थस्य तादात्म्यं बोधयंस्तत्समर्थ एव प्रत्ययस्तु सुबादिरेव । चः शब्द इत्यादौ नामार्थस्याभेदसाकाङ्क्षश्चकारादिः स्वपर- त्वान्न निपातः किन्तु नामैव । पुरन्दरप्रभृतौ तु नाम्नि निपातव्यपदेशः सूत्रानिष्पाद्यत्वप्रयुक्तो भाक्तः । कार्त्तिक्यादौ यन्न दानं तदत्यन्तविनिन्दितम्” इत्यादौ न केवले नञर्थे यदर्थस्य तादात्म्येनान्वयः किन्तु दाना- द्यवच्छिन्ने । स्वर्दिवा नक्तमाद्यव्ययमपि नामैव न तु निपातः शोभनं स्वरित्यादौ तदर्थे नामार्थस्य तादात्म्ये- नान्वयात् । प्रादयस्तूपसर्गा न सार्थकाः सार्थकाश्चेत् निपाता अपि” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4070-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निपातः, पुं, (नितरां पतनमिति । नि + पत + घञ् ।) मृत्युः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, महाभारते । ५ । १२२ । ९ । “सङ्गरेषु निपातेषु तथापद्व्यसनेषु च ॥”) पतनम् । यथा, आनन्दलहर्य्याम् । ५७ । “वने वा हर्म्म्ये बा समकरनिपातो हिमकरः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-883-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें