🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:53:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपरति
uparati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपरति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विषय से विराग । विरति । त्याग ।
२. उदासीनता । उदासी ।
३. मृत्यु । मौत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-रति f. cessation, stopping, MārkP.; Suśr.
death, Kād.
desisting from sensual enjoyment or any worldly action, quietism, Vedāntas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (204,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरतिः f. 1 Ceasing, stopping. --2 Death. --3 Abstaining from sexual enjoyment. --4 Indifference. --5 Abstaining from prescribed acts; the conviction that ceremonial acts are futile and ceasing to rely on them. --6 Intellect.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरति स्त्री उप + रम--क्तिन् । १ विरतौ, २ मृतौ ३ लभ्य प्राप्तावौ- दासीन्ये विषयेभ्य इन्द्रियाणां ४ निवारणे, ५ विहितकर्मणाम् विधानतस्त्यागरूपे संन्यासे “पुमर्थः कर्मणा नेति धीर्या सोप- रतिर्भवेत्” इत्युक्तरूपायां ६ बुद्धौ च । सेयमुपरतिर्ब्रह्मवि- चाराङ्गसाधनचतुष्टयान्तर्गतसाधनविशेषः तानि च साध- नानि विवेकचूडामणौ सलक्षणमचार्य्येण दर्शितानि यथा “साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः । येषु सत्- स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिद्ध्यति । आदौ नित्यानित्य वस्तुविवेकः परिगण्यते । इहामुत्र फलभोगविरागस्तदन- न्तरम् । शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् । ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः । सोऽयं नित्यानित्य- वस्तुविवेकः समुदाहृतः । तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शन- श्रवणादिभिः । देहादिब्रह्मपर्य्यन्ते ह्यनित्ये भोग्यवस्तुनि । स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते । विषयेभ्यः परा- वर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके । उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्त्तितः । बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा । सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्व्वकम् । चिन्ताविलाप- रहितं सा तितिक्षा निगद्यते । शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य स- त्यबुद्ध्यवधारणम् । सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपल- भ्यते । सर्व्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्व्वदा । तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम् । अह- ङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् । स्वस्वरूपा- वबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता । मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण, शमादिना, । प्रसादेन गुरोः, सय प्रवृद्धा सूयते फलम् । वैराग्यञ्च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते । तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः । एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः । मरौ सलिलवत् तत्र शमादेर्भानमात्रता । मोक्षकारणसामग्री भक्तिरेव ग- रीयसी । स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते । स्वात्म- तत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः । उक्तसाधनसम्पन्न- [] स्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः । उपसीदेत् गुरुं प्राज्ञं यतो बन्धविमोक्षणम्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1284-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरतिः, स्त्री, (उप + रम् + क्तिन् ।) विरतिः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मार्कण्डेये ९१ । ८ । “विश्वस्योपरतौ शक्तेनारायणि ! नमोऽस्तु ते” ॥) “निगृहीतेन्द्रियाणां विषयेभ्य उपरमणम् । अथवा विहितकर्म्मणां विधिना परित्यागः” । इति वेदान्तः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें