🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:21:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मृत्यु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मृत्यु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मृत्यु

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मृत्यु
मृत्यु
mṛtyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृत्यु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शरीर से जीवात्मा का वियोग । प्राण छुटना । मरण । मौत ।
२. यमराज ।
३. ग्यारह रुद्रो में से एक ।
४. विष्णु ।
५. ब्रह्मा ।
६. माया ।
७. कलि ।
८. फलित ज्योतिष के अनुसार जन्मकुंडली का आठवाँ स्थान ।
९. कामदेव ।
१०. एक साममंत्र ।
११. बौद्ध देवता पद्मपाणि के एक अनुचर ।
१२. संसार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृत्यु m. (very rarely f.) death, dying, RV. &c., &c.
(deaths of different kinds are enumerated, 100 from disease or accident and one natural from old age; ifc. = ‘d˚ caused by or through’)
Death personified, the god of d˚ (sometimes identified with Yama or with Viṣṇu; or said to be a son of Adharma by Nirṛti or of Brahmā or of Kali or of Māyā; he has also the patronymics Prādhvaṃsana and Sāmparāyaṇa, and is sometimes reckoned among the 11 Rudras, and sometimes regarded as Vyāsa in the 6th Dvāpara or as a teacher &c.), ŚBr.; MBh.; Pur. &c.
N. of the god of love, L.
of a partic. Ekāha, ŚāṅkhŚr.
of the 8th astrol. house, VarBṛS.
of the 17th astrol. Yoga, Col. (मृत्योर् हरः and म्रित्योर् विकर्ण-भासे N. of Sāmans).
मृत्यु &c. See p. 827, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (827,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृत्युः [मृत्युक] 1 Death, decease; जतस्य हि ध्रुवां मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतम्य च Bg. 2. 27 --2 Yama, the god of death. --3 An epithet of Brahman --4 Of Viṣṇu. --5 Of Māyā. --6 Of Kali --7 The god of love --Comp. --तूर्यं a kind of drum beaten at obsequial rites. --द a fatal. --नशकः quicksilver. --नाशन the drink of immortality, ambrosia. --पाः an epithet of Śiva. --पाशः the noose of death or Yama. --पुष्पः the sugarcane. --प्रतिबद्ध a. liable to death. --फलं a kind of poisonous fruit. --फला, --ली the plantain. --बीजः, --वीजः a bamboo-cane. --भृत्यः sickness, disease. --राज् m. Yama, the god of death. --लोकः {1} the world of the dead, the world of Death or Yama. {2} earth, the world of mortals; cf. मर्त्यलोक. --वंचनः {1} an epithet of Śiva. {2} a raven. --सूतिः f. a female crab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0876-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृत्यु पु० मृ--त्युक् । १ यमे हेम० देहादिभ्यः २ प्राणवियोगे विजातीयात्ममनःसंयोगनाशे वा ३ मरणे च अमरः । “मृत्योः स मृत्युमाप्नोति” श्रुतिः भयात् मायायां जाते ४ पुत्रभेदे पु० भयाज्ज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहा- रिणम् । निरृतिश्च तथा कन्या मृत्योर्भार्य्याऽभवन्मुने! । अलक्ष्मीर्नाम तस्यां च मृत्योः पुत्राश्चतुर्दश” मार्क० पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4762,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृत्युः, पुं, (म्रियते अस्मादिति मृ + “भुजिमृङ्भ्यां युक् त्युकौ ।” उणा० । ३ । २१ । इति त्युक् ।) यमः । इति हेमचन्द्रः ॥ कंसः । यथा, -- “प्रत्यर्प्य मृत्यवे पुत्त्रान् मोचये कृपणामिमाम् । सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्व्वा न म्रियेत चेत् ॥” इति श्रीभागवते १० स्कन्धे १ । ४९ ॥
मृत्युः, पुं, क्ली, प्राणवियोगः । तत्पर्य्यायः । पञ्चता २ कालधर्म्मः ३ दिष्टान्तः ४ प्रलयः ५ अत्ययः ६ अन्तः ७ नाशः ८ मरणम् ९ निधनः १० । इत्यमरः ॥ पञ्चत्वम् ११ मृतम् १२ मृतिः १३ । इति तट्टीकायां रमानाथः ॥ नैधनम् १४ । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ संस्था १५ कालः १६ परलोकगमः १७ दीर्घनिद्रा १८ निमीलनम् १९ अस्तम् २० अवसानम् २१ । इति हेमचन्द्रः ॥ भूमिलाभः २२ निपातः २३ विलयः २४ आत्य- यिकम् २५ । इति शब्दरत्नावली ॥ अप्ययः २६ । (मरणार्थे यथा, -- “क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा । न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥ प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलञ्च दारुणम् । पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३१ अः ॥ “एकोत्तरं मृत्युशतमथर्व्वाणः प्रचक्षते । तत्रैकः कालसंज्ञस्तु शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः ॥ दोषागन्तुजमृत्युभ्यो रसमन्त्रविशारदौ । रक्षेतां नृपतिं नित्यं यत्नाद्बैद्यपुरोहितौ ॥” इति च तत्र तत्स्थाने । ३४ अः ॥) तत्प्रमाणं यथा, -- “अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः । अहं सर्व्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः ॥” इति श्रीमद्भागवते ११ स्कन्धे । १६ । १० ॥ स तु ब्रह्मणो गुदतो जातः । यर्था, -- “पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद ! । हिंसाया निरृते मृर्त्योर्निरयस्य गुदं स्मृतम् ॥” इति श्रीभागवते २ स्कन्धे ५ अध्यायः ॥ कल्पान्तरे भयात् मायायां जातः । यथा, -- “हिंसा भार्य्या त्वधर्म्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम् । कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयं नरकमेव च ॥ माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः । भयाज्जज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ॥ वेदना च सुतञ्चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । * । अस्यापत्यादि यथा, -- “मृर्त्योर्व्याधिर्जराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे । दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्व्वे चाधर्म्मलक्षणाः । [] नैषां भार्य्यास्ति पुत्त्रो वा सर्व्वे ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ॥ निरृतिश्च तथा चान्या मृत्योर्भार्य्याभवन् मुने ! । अलक्ष्मीर्नाम तस्याञ्च मृत्योः पुत्त्राश्चतुर्द्दश ॥ अलक्ष्मीसूचका ह्येते मृत्योरादेशकारिणः । विनाशकाले च नरान् भजन्त्येते शृणुष्व तान् ॥ इन्द्रियेषु दशस्वेते तथा मनसि च स्थिताः । स्वे स्वे नरं स्त्रियं वापि विषये योजयन्ति च ॥ तथेन्द्रियाणि चाक्रम्य रागलोभादिभिर्नरान् । योजयन्ति तथा हानिं यान्ति धर्म्मादिभिर्द्विज ! ॥ अहङ्कारगताश्चान्ये तथान्ये बुद्धिसंस्थिताः । विनाशाय नरस्त्रीणां यतन्ते मोहसंश्रयाः । एवं त्वधर्म्मेणोत्पन्नाः सर्व्वे चापि भयङ्कराः ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे दुःसहानुशासनं नामा- ध्यायः ॥ विष्णुपुराणे प्रथमेऽंशे सप्तमोऽध्यायश्च ॥ मृत्युज्ञापकारिष्टानि यथा, -- दत्तात्रेय उवाच । “अरिष्टानि महाराज ! शृणु वक्ष्यामि तानि ते । येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित् ॥ देवमार्गं ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् । यो न पश्येन्न जीवेत् स नरः संबत्सरात् परम् ॥ अरश्मि विम्बं सूर्य्यस्य वह्निञ्चैवांशुमालिनम् । दृष्ट्वैकादशमासेभ्यो नरो नोर्द्ध्वं स जीवति ॥ वान्त्यां मूत्रे पुरीषे वा सुवर्णं रजतं यथा । प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने जीवितं दशमासिकम् ॥ दृष्ट्वा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्व्वनगराणि च । सुवर्णवर्णान् वृक्षांश्च नव मासान् स जीवति ॥ स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते । प्रकृतेश्च
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृत्यु" आता है (60)
मरक मृत्यु । मरणहंतु मौत । मृत्युअत्यय मृत्यु । ध्वंस । नाशप्रमय मृत्यु । मौतअजीवनि अस्तित्व का अभाव । मृत्युसंपराय मृत्यु । मौतमरत पु संज्ञा पुं॰ मरण । मृत्यु । मौतमृति मरण । मृत्यु । यौ॰—मृतिरेखा =मृत्युसूचक रेखाअस्वंत मृत्युप्रमृत मरण । मृत्युयशःशेष मृत्यु । मौतकालधर्म मृत्यु । विनाश । अवसानव्यापद् मृत्यु । मौत । विनाशदिष्टांत मृत्यु । मौतदेहयात्रा मरण । मृत्युमहानिद्रा मृत्यु । मरण । मौतदीर्घनिद्रा मृत्यु । मौत । मरणमर मृत्युहांत्र मृत्यु । मरण । मौतप्राणांत मरण । प्रणनाश । मृत्युव्यापत्ति मृत्यु । मौतप्राणात्यय प्राणनाश । मृत्युमरट पु † संज्ञा पुं॰ मौत । मृत्युयम एक साथ उत्पन्न बच्चों का जोड़ा । यमजअमत मत का अभाव । असंमतिकूच प्रस्थान । रवानगीपतन गिरने या नीचे आने क्रिया या भाव । गिरनाअजीव अचेतन । जीव तत्व से भिन्न जड़ पदार्थअंतिम जो अंत में हो । अंत का । आखिरी । सबसे पिछला । सबके पीछे काउपरति विषय से विराग । विरति । त्यागनिपात पतन । गिरावा । पातपंचता पाँच का भावपरिसर मिला हुआ । जुड़ा या लगा हुआप्रलय लय को प्राप्त होना । विलीन होना । न रह जानामोक्ष किसी प्रकार के बंधन से छूट जाना । मोचन । छुटकारापंचत्व पाँच का भावनिर्याण बाहर निकलनासमापन्न मार डालना । हत्या करना । वधव्युत्क्रम क्रम में उलटफेर होना । व्यतिक्रम । गड़बड़ीवधक धातक । हिंसकअपगम वियोग । अलग होनानाशन नाश करनेवाला । विध्वंस करनेवाला । नाशकवंचथ धर्तता । छलनाअपीति प्रवेशमहापथ बहुत लंबा और चौड़ा रास्ता । राजपथपितृवन श्मशानप्रपतन उड़ जानाअंतशय्या भूमिशय्याउत्क्रमण क्रम का उल्लंघनस्तनयित्नु मेघगर्जन । बादलों की गड़गड़ाहटअजीवन जीविकाहीन । योगक्षेम की व्यवस्था से रहितपरिसरण चलना । टहलना । पर्यटनप्रणाश नाश । बरबादीअस्तगमन डूबना । लोपप्रमीति हमन । बधनिर्याति मुक्ति । निर्याणसर्वजित् सबको जीतनेवालागंगायात्रा मरणासन्न मनुष्य का गंगा के तट पर मरने के लिये गमनशिवसायुज्य शैवों के अनुसार वह मोक्ष जिसमें मनुष्य शिव में लीन हो जाता हैगमी जानेवाला । गमन करनेवाला

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मृत्युउमा-कोश मृत्यु: शरीर से जीवात्मा का वियोग । प्राण छुटना । मरण । मौत 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मृत्यु 📚 ➤ शरीर से जीवात्मा का वियोग । प्राण छुटना । मरण । मौत उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मृत्यु 📚शरीर से जीवात्मा का वियोग । प्राण छुटना । मरण । मौत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें