🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पतन
patana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पतन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गिरने या नीचे आने क्रिया या भाव । गिरना ।
२. नीचे जाने, धँसने या बैठने की क्रिया या भाव । बैठना या डूबना ।
३. अवनति । अधोगति । जवाल । तबाही । जैसे,—दुष्टों की संगति करने से पतन अनिवार्य हो जाता है ।
४. नाश । मृत्यु । जैसे,—अमुक युद्ध में कुल दो लाख सैनिकों का पतन हुआ ।
५. पाप । पातक ।
६. जातिच्युति । पातित्य । जाति से बहिष्कृत होना ।
७. उड़ने की क्रिया या भाव । उड़ाना । उड़ना ।
८. किसी नक्षत्र का अक्षांश ।
पतन २ वि॰
१. गिरना हुआ या गिरनेवाला ।
२. उड़ता हुआ या उड़नेवाला ।
पतन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेना । फोज ।
२. प्रतिपक्षी योदधा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतन mfn. who or what flies or falls, Pāṇ. iii, 2, 150
पतन m. N. of a Rākṣasa, MBh.
पतन (˚पत्), n. the act of flying or coming down, alighting, descending, throwing one's self down at or into (loc. or comp.), RV. &c. &c.
setting (as the sun), MBh.
going down (to hell), Mn. vi, 61
hanging down, becoming flaccid (said of the breasts), Bhartṛ.
fall, decline, ruin, death, MBh.; Kāv.
loss of caste, apostacy, Pur.
(with गर्भस्य) miscarriage, Var.
(in arithm.) subtraction, Col.
(in astron.) the latitude of a planet, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (581,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पतनं [पत्-भाबे ल्युट्] 1 The act of flying or coming down, alighting, descending, throwing oneself down at. --2 Setting (as of the sun). --3 Going down to hell. --4 Apostacy. --5 Falling from dignity, virtue &c. --6 Fall, decline, ruin, adversity (opp. उदय or उच्छ्राय); ग्रहाधीना नरेंद्राणामुच्छ्रायाः पतनानि च Y. 1. 308. --7 Death. --8 Hanging down, becoming flaccid (as breasts). --9 Miscarriage. --10 (In arith.) Subtraction. --11 The latitude of a planet. --Comp. --धर्मिन् a. subject to the law of decay, perishable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पतन न० पत--भावे ल्युट् । १ अधःसंयोगानुकूलस्पन्दने ३ पातित्ये च “द्विजातिकर्मभ्योहानिः पतनम् । परत्र चासिद्धिस्तमेके नरकम्” गौतमः । पतितशब्दे दृष्यम् “विहितस्याननुष्ठानात् निन्दितस्य च सेवनात् । अनि- ग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति” याज्ञ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4211,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पतनं, क्ली, (पत् + भावे ल्युट् ।) पातः । पडन् इति भाषा । यथा, -- “अशनेः पतने न वेदना पतनज्ञानमतीव दुःसहम् ॥” इत्युद्भटः ॥ “द्विजातिकर्म्मभ्यो हानिः पतनं परत्र चासिद्धि- स्तमेके नरकम् ।” इति हारीतसूत्रम् ॥ पापम् । यथा, प्रायश्चित्तविवेके । “विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-022-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पतन" आता है (38)
शाद पतन । गिरना । पड़नाआपात गिरव । पतनअवपात गिराव । पतन । अध:पतननिपात पतन । गिरावा । पातच्युति पतन । स्खलन । झडना । गिरनापर्यास पतन । गिरनास्खल लुठन । पतन । लुढ़कना । गिरनाअवरोहण नीचे की ओर जाना । पतन । गिरावअपभ्रंश पतन । गिरावनिपतन अधःपतन । गिरना । गिराव । पतनअधोगति पतन । गिराव । उतारभ्रंशन भ्रंसन ^२ संज्ञा पुं॰ नीचे गिरना । पतनस्रस्ति गिरना । पतनपरिभ्रंश गिराव या गिराना । पतन । च्युति । स्खलनप्रस्खलन स्खलन । पतनपरिच्युति गिरना । पतन । स्खलन । भ्रंशस्रस पात । भ्रंश । पतनअध:पात निचे गिरना । पतनगिराव गिरने की क्रिया या भाव । पतन । गिरावटगिरावट ह्रास । पतनप्रभंश गिरना । पतन । पातवैच्युति विच्युत होने का कार्य या भाव । विच्युति । पतन । गिरनाविस्त्रंस नीचे गिरना । पतनधृत तेरहवें मनु रौच्य के पुत्र का नामपात रक्षित । त्रातप्रमय मृत्यु । मौतमोक्ष किसी प्रकार के बंधन से छूट जाना । मोचन । छुटकाराव्यसन विपत्ति । आफतग्लानि शारीरिक या मानसिक शिथिलता । अनुत्साह । खेद । अक्षमतास्कंदन कोठा साफ होना । रेचनअभिसंपात सम्मिलन । संगमअभ्यवस्कंद ड़टकर शत्रु का प्रतिरोध करना । शत्रु के खिलांफ बलपुर्वक आक्रमण करनाप्रपतन उड़ जानाविनष्टि नाशविभ्रंश विनाश । ध्वंसअधोगमन नीचे जानाढरनि पु संज्ञा स्त्री॰प्रच्चय प्रगति । विकास
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें