🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:04:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पात
pāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पात १ वि॰ [सं॰] रक्षित । त्रात [को॰] ।
पात २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गिरने की क्रिया या भाव । पतन । जैसे, अधःपात । यौ॰—प्रपात ।
२. गिराने की क्रिया या भाव । जैसे, अश्रुपात, रक्तपात ।
३. टूटकर गिरने की क्रिया या भाव । झड़ने की क्रिया या भाव । जैसे, उल्कापात, । द्रुमपात । ४ नाश । ध्वंस । मृत्यु । जैसे, देहपात ।
५. पड़ना । जा लगना । जैसे, दृष्टिपात, भूमिपात ।
६. खगोल में वह स्थान जहाँ नक्षत्रों की कक्षाएँ क्रांतिवृत्त को काटकर ऊपर चढ़ती या नीचे आती हैं । विशेष—यह स्थान बराबर बदलता रहता है और इसका गति वक्र अर्थात् पूर्व से पश्चिम को है । इस स्थान का अधिष्ठाता देवता राहु है ।
७. राहु ।
८. प्रहार । मार । आघात । जैसे, खड्गपात (को॰) ।
९. उड़ने की क्रिया । उडान । उड़ना (को॰) ।
पात पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पत्र, प्रा॰ पत्त]
१. पत्ता । पत्र । मुहा॰—पातों आ लगाना = पतझड़ होना या उसका समय आना । विशेष— उर्दू की पुरानी कविता में इस मुहावरे का प्रयोग मिलता है ।
२. कान में पहनने का एक गहना । पत्ता ।
३. चाशनी । किवाम । पत्त ।
पात ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पात्र, प्रा॰ पात (=दाल देने योग्य गुणी) ] कवि । (डिं॰) । उ॰—पात सुजस अखियात पयंपै दातव असमर बात दुवै । —रघु॰ रु॰, पृ॰ १९ ।
पात ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पात्र ] दे॰ पातुर । उ॰—राव आव्या की साँभली बात । नाचउ रुप मनोहर पात । गढ़ माहीं गुडी़ उछली । धरि धरि तोरण मंगलचार । —वी॰ रासो, पृ॰ ९१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पात mfn. (for 2. See p. 616, col. 3) watched, protected, preserved, L.
2. पात m. (for 1. See under √ 3. पा) flying, mode of flying, flight, MBh.
throwing one's self or falling into (loc.) or from (abl.), fall, downfall (also ifc. after what would be a gen. or abl. &c. e.g., गृह-, fall of a house; पर्वत-, fall from a mountain; भू-, fall on the earth), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
alighting, descending or causing to descend, casting or throwing upon, cast, fall (of a thunderbolt), throw, shot, MBh.; R.; Pañcat.
a stroke (of a sword &c.), Kathās.
application (of ointment, of a knife &c.), Kāvyād.
casting or directing (a look or glance of the eyes), Ragh.
decay of the body (देह-पात), death, Kathās.; Bādar.
(with गर्भस्य) fall of the fetus, miscarriage, Suśr.
an attack, incursion, Var.
a case, possibility, ŚāṅkhBr.
happening, occurrence, appearance, Prab.; Kathās.; Daśar.
a fault, error, mistake, Sūryas.
the node in a planet's orbit, ib. (cf. IW. 179)
a malignant aspect, ib.
N. of Rāhu, L.
pl. N. of a school of the Yajur-veda, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (613,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पात p. p. Protected, guarded &c.; See पा.
पातः [पत्-घञ्] 1 Flying, flight. --2 Alighting, descending, descent. --3 Falling down, fall, downfall (fig also); द्रुम˚, गृह˚; चग्णपातः ‘falling down at the feet’; R. 11. 92; पातोत्पातौ ‘rise and fall.’ --4 Destruction. dissolution, ruin; Ku. 3. 44. --5 A blow, stroke; as in खड्गपातः. --6 Shedding, discharging, emitting; असृक्पातैः Ms. 8. 44. --7 A cast, throw, shot; दृष्टि˚ R. 13. 18. --8 An attack, inroad. --9 Happening, coming to pass, occurrence. --10 A failing, defect. --11 An epithet of Rāhu. --12 (In astr.) An inauspicious or malignant position or aspect. --13 The node in a planet's orbit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0692-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पात पु० पातयति ग्रहमुत्तरा दक्षिणा वा पाति--अच् । रविभिन्नग्रहाणां दक्षिणोत्तराकर्षके अदृश्यरूपे काल- मूर्त्तिरूपे सू० सि० उक्ते भचक्रस्थिते १ जीवभेदे तदधिष्ठा- तृदेवे २ राहौ च । पातस्य तथात्वमुच्चशब्दे सू० सि० वाक्ये दर्शितम् । तस्य ग्रहाणां दक्षिणोत्तराकर्षकत्वं च तत्रोक्तं यथा “दक्षिणोत्तरतोऽप्येवं पातो राहुः स्वरंहसा । विक्षिपत्येष विक्षेषं चन्द्रादीनामपक्रमात्” सू० सि० “चन्द्रादीनां विरविग्रहाणामपक्रमात् क्रान्ति- वृत्तस्थस्पष्टग्रहभोगस्थानाद्दक्षिणोत्तरतो दक्षिणस्यामु- त्तरस्यां वा दिशि । अपिशब्दः पूर्वापराभ्यां समुच्चया- र्थकः । एष गणितागतः पातः पातराश्यादिभोग- स्थानम् । अत्राप्यपिशब्द उच्चेन समुच्चयार्थकोऽन्वेति । यथोच्चेन पूर्वापरयोः फलान्तरं भवति तथेत्यर्थः । विक्षेपं विक्षेपणं स्वरंहसात्मवेगेन विक्षिपति करोति । विशिष्टवाचकानां पदानां विशेषणवाचकपदसमवधाने विशेष्यमात्रार्थत्वात् चन्द्रादीन् विक्षिपति तात्प र्य्यार्थः । ननूच्चेन स्वाधिष्ठितजीवद्वारा ग्रहाकर्षणं क्रियते तथा पातेनाचेतनत्वाद्वेगाभावेन ग्रहविक्षेपणं कर्तुमशक्यमित्यत आह राहुरिति । पातस्थानाधि- ष्ठात्री देवता राहुर्जीवविशेषश्चन्द्रपातस्तु दैत्यविशेषो राहुः । रहतित्यजति ग्रहमिति राहुरिति व्यु- त्पत्तेः । अथैतद्विशदयति” रङ० “उत्तराभिसुखं पातो विक्षिपत्यपरार्द्धगः । ग्रहं प्रागभगणार्धस्यो ग्राम्याया- [] मपकर्षति” सू० सि० “अपरार्द्धगो ग्रहस्थानात् पश्चिम- विभागस्थितभगणार्द्धात्मकराशिषट्कस्थिती राहुर्ग्र हविम्बं स्वराश्यादिभोगस्थानीयप्रदेशादुत्तरदिगभिमुखं विक्षि- पति विक्षेषान्तरेण त्यजति । प्राग्भगणार्धस्थः ग्रह- स्थानात् पूर्वविभागस्थितराशिषट् कमध्यस्थिती दक्षिणस्यां दिश्यपकर्षति विक्षिपति । अथ बुधशुक्रयोर्विशेष- माह” रङ्ग० “बुधभार्गवयोः शीघ्रात् तद्वत् पातो यदा स्थितः । तच्छीघ्राकर्षणात् तौ तु विक्षिप्येते यथोक्त- वत्” सू० सि० “बुधशुक्रयोः शीघ्रोच्चाज्जात्यभिप्रायेणै- कवचनम् । तद्वत् परार्द्धपूर्वार्द्धभगणार्द्धमध्ये यदा तत्काले स्थितस्तुकारात् यत्काले पाताभ्यादित्यर्थः । तौ बुधशुक्रौ यथोक्तवत् पूर्वार्द्धपरार्द्धक्रमेण दक्षि- णोत्तरयोर्विक्षिप्येते विक्षेपान्त ण त्यज्येते । तथा हि स्वशीघ्रोच्चाद्बुधशुक्रयोर्यदनरं राश्यात्मकं तद्वत् पातस्तेनान्तरेण युक्तः पूर्वानीतपात इत्यर्थः । यथा बुधशुक्रयोरपरपूर्वार्द्धक्रमेण स्थितोऽवस्थितस्तुकारात् तथेत्यर्थः । तच्छीघ्रकर्षणात् तादृशपाताभ्यां शीघ्रं वेगेनाकर्षणं तस्मात् पातस्थानाधिष्ठातृदेवताभ्यां स्वहस्त- स्थितग्रहसम्बद्धवायुसूत्रस्यातिबेगाकर्षणरचनादित्यर्थः । तौ बुधशुक्रावुक्तवदुत्तरदक्षिणक्रमेण विक्षिप्येते । अत्र पातशब्देन चक्रशोधितपातो बोध्यः । अन्यथा ग्रहोन शीघ्रोच्चरूपकेन्द्रयोजनस्योपपत्तिसिद्धत्वेन शीघ्रोच्चोनग्रह- रूपकेन्द्रयोजनोक्त्यनुपपत्तेः । तथा च सर्वग्रहसाधा- रणं विक्षेपकथनं पातभेददर्शनार्थं बुधशुक्रयोः पृगगु- क्तम् । न ह्यन्यस्मिन् पक्ष उच्चयोर्विक्षेपणं प्रतीयते येन प्रागुक्तसर्वविलीपाशङ्कनं शङ्कनीयम् । पातभेदोक्तिका- रणं च “ये चात्र पातभगणाः कथिता ज्ञभृग्वीः ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतः स्युः । स्वल्पाः सुस्यार्थमु- दिताश्चलकेन्द्रयुक्तौ पातौ तयोः पठितचक्रभवौ विधेयौ” इति भास्कराचार्य्योक्तमिति दिक्” रङ्ग० । अत्रेदं बोध्यं रवेः स्वतएव दक्षिणोत्तरयोर्गमनसम्भवात् नास्य पातेन विक्षेपणापेक्षेति विरविग्रहाणामित्युक्तम् । तत्र युगे चन्द्रपातभगणाः “चन्द्रोच्चस्याग्नि
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पातः, पुं, (पत + घञ् ।) पतनम् । (यथा, महाभारते । ३ । १३३ । २६ । “वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् । कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम् ॥”) त्राते, त्रि । इति मेदिनी ॥ (पातयति चन्द्र- सूर्य्यौ छादयतीति । पत + णिच् + अच् ।) राहुः । यथा, -- “ताडितः खदहनैर्द्दिनसङ्ख्यः षट्कषट्कशरहृत्फलमांशाः । स्वं ध्रुवे कुमुदिनीपतिपातो राहुमाहुरिह केऽपि तदेव ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-107-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पात" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें