🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:38:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पातक
pātaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पातक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह कर्म जिसके करने से नरक जाना पडे़ । कर्ता को नीचे ढकेलनेवाला कर्म । पाप । किल्विष । कल्मष । अध । गुनाह । बदकारी । निषिद्ध या नीच क्रम । उ॰—जे पातक उपपातक अहहीं । करम वचन मन भव कबि कहहीं । —मानस, २ । १६७ ।
पातक २ वि॰ नीचे गिरानेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पातक mfn. causing to fall (see गर्भ-)
पातक n. (rarely m.; ifc. f(आ). ), ‘that which causes to fall or sink’, sin, crime, loss of caste, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (616,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पातकः --कं [पातयति नरं, पत्-ण्वुल्] Sin, crime; (Hindu law-givers enumerate five great sins: --ब्रह्महत्या सरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । महांति पातकान्याहुः ससर्गश्चापि तैस्सह Ms. 11. 55).
पातकः --कं [पातयति नरं, पत्-ण्वुल्] Sin, crime; (Hindu law-givers enumerate five great sins: --ब्रह्महत्या सरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । महांति पातकान्याहुः ससर्गश्चापि तैस्सह Ms. 11. 55).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0692-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पातक त्रि० पातयति पाति--ण्वुल् । १ पतनकारके नरक- रूपापकृष्टस्थानप्रापके नवविधे पापभेदे २ अनुपातके च यथोक्तं प्रा० वि० “पातकपदमनुपातकपर्य्यायः, ननु नवस्वेव पापेषु पातकशब्दो दृश्यते यथा पैठीनसिः, “स्त्रीगोवृषलवैश्यक्षत्रियघाती सोमविक्रयी शूद्रेण सह- भोजी कन्यादूषी अगारदाही वृषलीपतिरग्नुत्सादी चेति पातकिनः” । नवविधं पापमभिधायाह विष्णुः “एवं पातकिनः पापमनुभूय सुदुःखिताः । तिर्य्यग्योनौ घ्रवर्त्तन्ते दुःखानि विव्रिधानि च” । याज्ञवल्क्यः “नीचा- भिगमनं गर्बपातनं भर्तृहिंसनम् । विशेषपतनीयानि स्त्रीणामेतान्यपि ध्रुवम्” । पतनीयानि पातकानीत्यर्थः । “कृत्यल्युटो वहुलमिति” करणेऽनीयर् । “महापातकतु- ल्यानि पापान्युक्तानि यानि च । तानि पातकसंज्ञानि तदूनमुपपातकम्” । अतो महापातकतुल्यपापविशेषेऽप्यस्य शक्तिः । “बवविधपातकञ्च बिष्णुसं “तेनायभाक्रान्वो- ऽतिपातकमहापातकानुपातकोपपातकेषु प्रवर्त्तते । जा- तिभ्रंशकरणेषू सङ्करीकरणेष्वपात्रीकरणेषु च । मला- वहेषु प्रकीर्णकेषु च” उक्तम् । ततः अस्त्यर्थे इनि । पातकिन् तद्युक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4299,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पातकं, क्ली, (पातयति अधो गमयति दुष्क्रिया कारिणमिति । पत + णिच् + ण्वुल् ।) नरक- साधनमिति यावत् । तत्पर्य्यायः । अशुभम् २ दुष्कृतम् ३ दुरितम् ४ पापम् ५ एनः ६ पाप्मा ७ किल्विषम् ८ कलुषम् ९ किण्वम् १० कल्मषम् ११ वृजिनम् १२ तमः १३ अंहः १४ कल्कम् १५ अघम् १६ पङ्कम् १७ । इति हेम- चन्द्रः ॥ तत्तु नवविधं यथा । अतिपातकम् १ महापातकम् २ अनुपातकम् ३ उपपातकम् ४ सङ्करीकरणम् ५ अपात्रीकरणम् ६ जातिभ्रंश- करम् ७ मलावहम् ८ प्रकीर्णकम् ९ । इति प्रायश्चित्तविवेकः ॥ एषां विवरणं तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥ कायवाङ्मनःकृतानि दशविधपापानि यथा, -- “अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । परदारोपसेवा च कायिकं त्रिविधं स्मृतम् ॥ पारुष्यमनृतञ्चैव पैशुन्यञ्चापि सर्व्वशः । असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्व्विधम् ॥ परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म्म मानसम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-107-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पातक" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें