🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:16:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अधर्म
adharma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधर्म संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अधर्मा, अधप्रिष्ठ, अधर्मी] पाप । पातक । असद्वव्यबहार । अकर्तव्य कर्म अन्याय । धर्म के विरुद्घ कार्य । कुकर् दुराचार ।बुरा काम । विशेष—शरीर द्बार हिसा चोरी आदि कर्म, वचन द्बारा अनुत भाषण आदि और मन द्बार परदोंहदि । यह गौतम का मन है । कणाद के अनुसार वह कर्म जो अभ्युदय (लौकिक सुख) ओर नैश्रेयस (पारलौकिक सुख) की सिद्बि का विरोधी हो । जौमिनी के मतानुसार वेदवुरुद्ब कर्म । बोद्बशास्त्रनुसार वह दुष्ठ स्वमान जो निर्वाण का विरेधी ही ।
२. एक प्रजापति अथवा सुर्य का अनुचर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-धर्म m. unrighteousness, injustice, irreligion, wickedness
demerit, guilt
N. of a Prajāpati (son of Brahmā, husband of Hiṃsā or Mṛṣā)
N. of an attendant of the sun
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (20,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधर्मः [न. त.] 1 Unrighteousness, irreligion, impiousness, wickedness, injustice; ˚दंडनं Ms. 8. 127 unjust punishment; अधर्मेण unjustly, in an improper way; यश्चाधर्मेण पृच्छति Ms. 2. 111; an unjust act; a guilty or wicked deed; sin; ˚चारिन् committing unjust or unrighteous deeds; so ˚आत्मन् of an irreligious spirit; तदा कथं ˚भीरुः Ś. 5; ˚मय full of wickedness or sin; for definitions &c. of धर्म and अधर्म See Tarka K. P. 19. (धर्म and अधर्म are two of the 24 qualities mentioned in Nyāya, and they pertain only to the soul. They are the peculiar causes of pleasure and pain respectively. They are imperceptible, but inferred from reasoning and from transmigration.) --2 N. of a Prajāpati or of an attendant of the sun. --र्मा Unrighteousness personified. --र्मं Devoid of attributes, an epithet of ब्रह्मन्. --Comp. --अस्तिकायः the category of अधर्म, See अस्तिकाय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0044-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधर्म्म पु० ध्रियतेऽनेन धृ--मनिन् विरोधे न० त० । धर्म्मवि- रोधिनि वेदादिनिषिद्धकर्म्मजन्ये पापे, तद्धेतुभूतप्राणिहिं- सादौ च । “नोदनालक्षणोऽर्थोधर्म” इति सूत्रकारेण निषेधलक्षणोऽनर्थोऽधर्म इति तल्लक्षणं सूचितम् तत्र वेदप्रतिपाद्योऽर्थोधर्म्मः, तन्निषेधप्रतिपाद्योऽनर्थः अधर्मः । स च निषिद्धकर्म्माधीनः पापनामा अदृष्टभेदः । अनर्थश्च अनिष्टसाधनम् । तत्सत्त्वयुक्तिस्तु “विहितस्याननुष्ठाना- [] न्निन्दितस्य च सेवनात् अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणाम् नरः पतनमृच्छतीति” । “शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्था वरतां नर” इत्यादिना शास्त्रेण कर्मणामाशुविनाशिनां कालान्तरभाविनरकादिजन्मविशेषान् प्रति हेतुत्वोक्तावपि तथात्वं मध्यस्थद्वारीभूतमदृष्टं विना न सम्भवतीति तत् कल्प्यते अतः “चिरध्वस्तं फलायालमित्यादिना” अदृष्ट- शब्दे दर्शितयुक्तेश्च पापसत्त्वसाधनम् । “अधर्मेणैधते तावत् ततो भद्राणि पश्यति । ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यतीति” मनुः । “अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहमिति” गीता । अधर्म्मभेदाद्गतिविशेषोक्ते- श्चाधर्मसत्त्वम् यथा “कर्म्मभिर्नियतैर्बद्धो जन्तुर्दुःखान्युपाश्नुते । येन येन तु भावेन कर्म्मणा पुरुषो गतिम् । प्रयाति परुषां घोरां तत्ते वक्ष्याम्यतः परम् । अधीत्य चतुरो वेदान् द्विजो मोह- समन्वितः । पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते । खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत! । खरो मृतो बलीवर्द्दः सप्त वर्षाणि जीवति । बलीवर्द्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः । ब्रह्मरक्षश्च मासांस्त्रींस्ततो जायेत ब्राह्मणः । पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत! । कृमिभावाद्विमुक्तस्तु ततो जायेत गर्द्दभः । गर्द्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि शूकरः । कुक्कुटः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि जम्बुकः । श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायेत मानवः । उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्य्यादबुद्धिमान् । स जीव इह संसारां- स्त्रीनाप्नोति न संशयः । प्राक् श्वा भवति राजेन्द्र! ततः क्रव्यात्ततः खरः । ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायेत ब्राह्मणः । मनसाऽपि गुरोर्भार्य्यां यः शिष्यो याति पाप- कृत् । स उग्रान् प्रैति संसारानधर्म्मेणेह चेतसा । श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति । तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते । कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकन्तु जीवति । ततस्तु निधनं प्राप्तो ब्रह्मयोनौ प्रजायते । यदि पुत्त्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे । आत्मनः कामकारेण सोऽपि हिंस्रः प्रजायते । पितरं मातरञ्चैव यस्तु पुत्त्रोऽवमन्यते । सोऽपि राजन्! मृतो जन्तुः पूर्व्वं जायेत गर्दभः । गर्द्दभत्वन्तु सम्प्राप्य दश वर्षाणि जीवति । संवत्सरन्तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानवः । पुत्त्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टावुभावपि । गुर्व्वपध्यानतः सोऽपि मृतो जायेत गर्दभः । खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा [] च चतुर्दश । बिडालः सप्त मासांस्तु ततो जायेत मानवः । मातापितरावाक्रुश्य सारिकः सम्प्रजायते । ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप! । कच्छपो दशवर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्लकः । व्यालो भूत्वा च षण्मासांस्ततो जायेत मानुषः । भर्तृपिण्डमुपाश्नन् यो राजद्विष्टानि सेवते । सोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायेत वानरः । वानरो दश वर्षाणि पञ्च वर्षाणि मूषिकः । श्वाऽथ भूत्वाऽथ षण्मासांस्ततो जायेत मानुषः । न्यासापहर्त्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः । संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत! । दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः । असूयको नरश्चापि मृतो जायेत शार्ङ्गकः । विश्वासहर्त्ता च नरो मीनो जायेत दुर्म्म
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधर्म्मः, पुं, (ध्रियतेऽनेन धृ + मनिन् ततो नञ्- समासः, नञत्र विरोधार्थः ।) धर्म्मविरोधो । स तु ब्रह्मणः पृष्ठाज्जातः । इति श्रीभागवतं ॥ पापं । [] अपराधः । श्रुतिस्मृतिविरुद्धाचारः । यथा, -- “अधर्म्मेणैधते राजन् ततो भद्राणि पश्यति । ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥” इति महाभारतम् । (“अधर्म्ममिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते” । इति महाभारतं ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधर्म" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें