🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:31:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आपात
āpāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आपात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गिरव । पतन ।
२. किसी घटना का आचानक हो जाना ।
३. आरंभ ।
४. अंत ।
५. पहली झलक । प्रथम दर्शन (को॰) ।
६. गिरना । अध:पतित करना (को॰) ।
७. हाथी पकड़ने के लिय़े उसे गड्ढे में गिरना (को॰) ।
८. नरक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-पात m. the falling, descending
rushing upon, pressing against, Mn.; Kum.; Ragh. &c.
forwardness, Kathās.
happening, becoming apparent, (unexpected) appearance, Ragh.; Sāh. &c.
the instant, current moment, Kir.
throwing down, causing to descend, L.
आ-पात See under आ- √ 1. पत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आपात a. Rushing upon, attacking. --तः 1 Rushing or falling upon, attack, descending, alighting; तदापातभयात्पथि Ku. 2. 45; गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्त्रबंधनः R. 12. 76. --2 Throwing down. --3 Causing to descend or fall, falling down; धारापातैः Me. 48. --4 (a) The present or current moment, the instant; आपातरम्या विषयाः पर्यंतपरितापिनः Ki. 11. 12, आपतसुरसे भोगे निमग्नाः किं न कुर्वते S. D.; H. 4. 75; Bv. 1. 115; Māl. 5. (b) (Hence) First sight or appearance; see आपाततः --5 Happening, becoming apparent, appearance. --Comp. --दुःसह a. unbearable at the first attack; U. 7. --दुष्प्रसह a. unbearable in its onset, making a furious charge; M. 5. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0244-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आपात पु० हठात् अविवेकात् कारणान्तरसाचिव्याभावे ऽपि आगत्य पातः । अविविच्यावगतौ “आपाततोयदर्थस्य पौनरुक्त्यावभासनम्” सा० द० २ अतर्कितागमने । “गरुडा- पातविश्लिष्टमेघनादास्त्रबन्धनः” रघुः । “तदापातभयात् पथि” कुमा० आपतत्यत्राधारे घञ् । ३ तत्काले वर्त्तमान- काले “आपातरम्या विषयाः पर्य्यन्तपरितापिनः” किरा० “आपातरम्पास्तत्कालरमणीयाः” मल्लि० । ४ उपक्रमे च “मध्वापातोविषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः” मनुः । “मध्वापातो मधुरोपक्रमः” कुल्लू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0744,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आपातः, पुं, (आङ् + पत् + घञ् ।) पतनं । तत्कालः । इति मेदिनी ॥ पातनं । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (यथा हितोपदेशे । “आपातरमणीयानां संयोगानां प्रियैः सह” । [] “आपातरम्या विषयाः पर्य्यन्तपरितापिनः” । तथा च मनुः ११ । ९ । “मध्वापातो विषास्वादः स्वधर्म्मप्रतिरूपकः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-178-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें