🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:28:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवपात
avapāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवपात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गिराव । पतन । अध:पतन ।
२. गड्ढ़ा कुंड़ ।
३. हाथियों को फँसाने के लिये एक गढ़ा जिसे तृणादि से अच्छादित कर देते है ।
३. खाँड़ा । माला ।
४. नाटक में भयादि से भागना । व्याकुल होना आदि दिखलाकर अंक या गर्भाक की समाप्ति ।
५. पक्षियों आदि का ऊपर से नीचे की ओर झपटना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-पात m. falling down, Mṛcch.
(अन्- neg.), AitBr. (cf. शस्त्रावप्˚)
descent, descending upon
flying down, Hit.
a hole or pit for catching game in Ragh. xvi, 78
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (100,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवपातः 1 Falling down; जलं कूलावपातेन प्रसन्नं कलुषायते Mk. 9. 24; अधश्चरणावपातं Bh. 2. 31 falling down at the feet; (fig.) cringing. --2 Descent, descending; शस्त्रावपातः Y. 2. 277; कपोत˚ H. 1; श्येन˚ चकिता Māl. 8. 8 sudden swoop or pouncing. --3 A hole, pit. --4 Particularly, a hole or pit for catching elephants; [] अवपातस्तु हस्त्यर्थे गर्ते छन्ने तृणादिना Yādava; रोधांसि निघ्नन्नवपातमग्नः करीव वन्यः परुषं ररास R. 16. 78.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0184-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवपात पु० अव + पत--भावे घञ् । अधःपतने । पत- णिच्--भावे अच् । २ पातने “शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने “चोत्तमोदमः” या० स्मृ० । आधारे घञ् । ३ गर्त्ते “अवपा- तस्तु हस्त्यर्थे गर्त्ते छन्ने तृणादिना” इति यादवोक्ते गज- घारणार्थे ४ गर्त्तभेदे च “रोधांसि निघ्नन्नवपातमग्नम्” रघुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0430,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवपातः, पुं, (अव + पत् + घञ् ।) रन्धं । गर्त्तः । इति हेमचन्द्रः ॥ अधःपतनं ॥ (गजादीनां ग्रह- णार्थं कृतस्तृणादिना प्रच्छन्नो गर्त्तः । यथा, -- [] “अवपातस्तु हस्त्यर्थे गर्त्तश्छन्नस्तृणादिना” । इति यादवः । “रोधांसि निघ्नन्नवपातमग्नः करीव वन्यः परुषं ररास” । इति रघुवंशे । नाटकादौ भयादिजनितपलायन- सम्भ्रमादिवर्णनेन प्रस्तुतस्य परिवर्त्तः । यथा, -- “अवपातन्तु निष्क्राम-प्रवेश-त्रास-विद्रवैः” । इति दशरूपे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-126-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें