🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:31:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यसन
vyasana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यसन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विपत्ति । आफत ।
२. दुःख । कष्ट । तकलीफ ।
३. पतन । गिरना ।
४. विनाश । नष्ट होना ।
५. कोई बुरी या अमंगल बात । वह प्रयत्न जिसका कोई फल न हो ।
६. व्यर्थ का उद्योग ।
७. विषय वासना के प्रति होनेवाला अनुराग । विषयों के प्रति आसक्ति ।
८. दुर्भाग्य । बदकिस्मती ।
९. अयोग्य या असमर्थ होने का भाव ।
१०. वह दोष जो काम या क्रोध आदि विकारों से उत्पन्न हुआ हो । जैसे,—शिकार, जूआ, स्त्रीप्रसंग, नृत्य आदि देखना और गीत आदि सुनना । विशेष—मनु ने व्यसनों की संख्या १८ बतलाई है और उनमें से १० व्यसन कामज तथा ८ क्रोधज कहे हैं । मनु को यह भी आज्ञा है कि राजा को इन सब प्रकार के व्यसनों से बचना चाहिए ।
११. किसी प्रकार का शौक । किसी विषय के प्रति विशेष रुचि या प्रवृत्ति । जैसे—उन्हें केवल लिखने पढ़ने का व्यसन है ।
१२. दूर करना । फेंकना (को॰) ।
१३. विभाजन । पृथक्करण (को॰) ।
१४. सूर्य का अस्त होना या नीचे जाना (को॰) ।
१५. दंड (को॰) ।
१६. वायु । हवा (को॰) ।
१७. एकता । व्यष्टि (को॰) ।
१८. कदाचार । दुराचार । पाप (को॰) ।
१९. उल्लंधन । अतिक्रमण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-असन n. moving to and fro, wagging (of a tail), Pāṇ. iii, 1, 20, Vārtt. 3
throwing (effort) into, assiduity, industry, Bhartṛ.; Subh.
separation, individuality, W.
attachment or devotion or addiction to (loc. or comp.), passion, (esp.) evil passion, sin, crime, vice (said to arise either from love of pleasure or from anger; eight are enumerated under the first head, viz. मृगया, द्यूत or अक्ष, दिवा-स्वप्न, परिवाद, स्त्रियः, मद, तौर्य-त्रिक, वृथात्या; and eight under the second, viz. पैशुन्य, साहस, द्रोह, इर्ष्या, असूया, अर्थ-दूषण, वाक्पारुष्य, दण्ड-पारुष्य, qq.vv.), Mn. vii, 47, 48; MBh. &c.
favourite pursuit or occupation, hobby, MBh.; Pañcat.; Rājat.
evil predicament or plight, disaster, accident, evil result, calamity, misfortune (व्यसनानि pl. misfortunes), ill-luck, distress, destruction, defeat, fall, ruin, Mn.; MBh. &c.
setting (of sun or moon), Mṛcch.; Śak.
fruitless effort, L.
punishment, execution (of criminals), MW.
incompetence, inability, W.
air, wind, ib.
tale-bearing, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1035,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यसनं 1 Casting away, dispelling. --2 Separating, dividing. --3 Violation, infraction. --4 Loss, destruction, defeat, fall; defection, weak point; अमात्यव्यसनं Pt. 3; स्वबलव्यसने Ki. 13. 15; Śi. 2. 57. --5 (a) A calamity, misfortune, distress, evil, disaster' ill-luck; अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव Ku. 3. 73, 4. 30; R. 12. 57. (b) Adversity’ need; स सुहृद् व्यसने यः स्यात् Pt. 1. 337 ‘a friend in need is a friend indeed’. --6 Setting (as of the sun &c.); तेजोद्वयस्य युगपद्व्यसनोदयाभ्यां Ś. 4. 1 (where व्यसन means ‘a fall’ also). --7 Vice, bad practice, evil habit; मिथ्यैव व्यसनं वदंति मृगयामीदृग् विनोदः कुतः [] Ś. 2. 5, R. 18. 14; Y. 1. 310; (these vices are usually said to be ten; see Ms. 7. 47-48); समानशीलव्यसनेषु सख्यं Subhāṣ. --8 Close or intent application, assiduous devotion; विद्यायां व्यसनं Bh. 2. 62, 63. --9 Inordinate addiction. --10 Crime, sin. --11 Punishment. --12 Inability, incompetency. --13 Fruitless effort. --14 Air, wind. --15 Individuality. --Comp. --अतिभारः heavy calamity or distress; R. 14. 68. --अन्वित, --आर्त, --पीडित a. overtaken by calamity, involved in distress. --प्रहरिन् a. {1} hurting, attacking, giving trouble. {2} striking (an enemy) in his weak point.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1021-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यसन न० वि + अस--ल्युट् । १ विपत्तौ २ भ्रंशे कामजाते कोपजाते च स्त्रीभोगमद्यपानादौ ३ दोषे ४ दैवादिकृते उपद्रवे च ५ पापे ६ निष्फलाद्यमे मेदि० । “व्यसनान्याह मनुः कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु मही- पतिः । वियुज्यतेऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजेष्व त्मनैव तु । मृगया १ क्षो २ दिवास्वप्नः ३ परीवाद ४ स्त्रियो ५ मदः ६ । “तौर्य्यत्रिकं ७ । ८ । ९ वृथाढ्या १० च कामजो दशकोगणः । पैशुन्यं १ साहसं २ द्रोह ३ ईर्षा ४ ऽसूया ५ र्थदूषणम् ६ । बाग्दण्डजञ्च पारुष्यं ७ । ८ क्राधजोऽपि गणोऽष्टकः” । तौर्य्यत्रिकं नृत्यगोतवाद्यानि त्रीणीति दश । पैशु न्यमविज्ञातपरदोषाविष्करणम् । साहसं साधोर्बन्धना- दिना निग्रहः । द्रोहो जिघांसा । ईर्षा अन्यगुणास- हिष्णुता । असूया परगुणेष दोषाविष्करणम् । अर्थ- दषणम् अर्थानामपहरणं देयानामदानञ्च” मल० रघु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4985,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यसनं, क्ली, (वि + अस + ल्युट् ।) विपत् । (यथा, महाभारते । १२ । २२७ । ७ । “पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन वा । मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप ! ॥”) भ्रंशः । (यथा, मनौ । ७ । ९३ । “नायुधव्यसनप्राप्तं नार्त्तं नातिपरीक्षितम् ॥”) कामजकोपजदोषः । इत्यमरः ॥ (यथा, कथा- सरित्सागरे । ११ । २५ । [] “तन्मुञ्च व्यसनानि त्वं सुखेन हि परैर्नृपाः । सीदन्तस्तेषु गृह्यन्ते खातेष्विव वनद्विपाः ॥” यथा च भागवते । ४ । २६ । २६ । ४ । “विहाय जाया मतदर्हां मृगव्यसनलालसः ॥” “व्यसनं भोगासक्तिः ।” इति श्रीधरः ॥) विपत् विपत्तिः । भ्रंशोऽपायः पतनम् । मृगयाद्यूतस्त्री- मद्यपानस्वरूपे चतुर्व्वर्गे प्रसक्तिः कामजो दोषः । इच्छाप्रभवत्वात् । वाक्पारुष्यं अर्थ- पारुष्यञ्चेति त्रिवर्गः कोपजो दोषः । कोपप्रभवत्वात् । एषु व्यसनम् । व्यस्यति श्रेयो- मार्गात् व्यसनं कर्त्तरि अनट् । भ्रंशे तु भावे । इति भरतः ॥ (अत्यासक्तिः । यथा, कथा- सरित्सागरे । ११ । ३२ । “शिथिली कृतकैलासनिवासव्यसनो हरः ॥”) अशुभम् । दैवानिष्टफलम् । पापम् । निष्फलो- द्यमः । इति मेदिनी ॥ * ॥ राज्ञां व्यसनानि यथा, “मृगयाक्षाः स्त्रियः पानं वाक्पारुष्यार्थदूषणे । दण्डपारुष्यमित्येतद्धेयं व्यसनसप्तकम् ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ व्यसनासक्ते दोषो यथा, -- “एकैकविषयासक्ताः सर्व्वे मृत्युवशं गताः । यः पुनः संहतान् सेवेत् विषयान् विषयी नरः । स पतेन्महदैश्वर्य्याच्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ स्त्रियः पानं दिवास्वप्नं तथा वादित्रनर्त्तनम् । द्यूताटनमृगागेयकामजानि तथा परे ॥ दण्डैर्वाचा ईर्ष्यासूया क्रोधपैशुन्यसाहसम् । अर्थ दूषणक्रोधोऽर्थे अष्टकोपं विनाशकृत् ॥ देवा विद्याधरा यक्षाः किन्नरोरगमानुषाः । पशवः पक्षिणः सर्व्वे विषये निधनं गताः ॥ एवं विवेकमासक्तं बुद्ध्वा घोरं नराधिप । धव्यर्म्माजं समास्थाय विषयैः सन्निवेश्यताम् ॥” इति देवीपुराणे ८ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-544-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यसन" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें