🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:05:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छेद
cheda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छेद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छेदन । काटने का काम ।
२. नाश । ध्वंस । जैसे, उच्छेद, वंशच्छेद ।
३. छेदन करनेवाला ।
४. गणित में भाजक ।
५. खंड । टुकडा ।
६. श्वेतांबर जैन संप्रदाय के ग्रंथो का एक भेद ।
७. विराम । अवसान । समाप्ति (को॰) ।
८. कोई परिचयात्मक चिन्ह । लक्षण (को॰) ।
९. कटने का घाव या चिन्ह (को॰) ।
छेद २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ छिद्र]
१. किसी वस्तु में वह खाली स्थान जो फटने या सुई, काँटे हथियार आदि के आरपार चुभने से होता है । किसी वस्तु में वह शून्य या खुला स्थान जिसमें होकर कोई वस्तु इस पार उस पार जा सके । सूराख । छिद्र । रंध्र । जैसे, छलनी के छेद, कपडे में छेद, सुई का छेद । जैसे,—दीवार के छेद में से बाहर की चीजें दिखाई पडती हैं । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. वह खाली स्थान जो (खूदने, कटने, फटने या और किसी कारण से ) किसी वस्तु में कुछ दूर तक पडा हो । बिल । दरज । खोखला । विवर । कुहर ।
३. दोष । दूषण । ऐब । क्रि॰ प्र॰—ढूँढना ।—मिलना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेद mfn. ifc. ‘cutting off’, see स्थाणु-
छेद m. divisor, denominator, VarBṛ. viii, 4; Laghuj. vii, 6
a cut, section, piece, portion, R. ii, 61, 14; Ragh.; VarBṛS. &c.
an incision, cleft, slit, liii, 122
lxxi, 4 f.
cutting off, tearing off dividing (often ifc.), Mn. viii; Yājñ. &c.
separation (of syllables or words), Sarvad. v, 109; MBh. xii, 101, 5, Sch.
dissipating (doubt, &c.), W.
interruption, vanishing, cessation, deprivation, want, xiii, 1637; Śak.; Vikr.; VarBṛS. &c.
limit of (in comp.), Yājñ. i, 319
smoothing (a conflict, by an ordeal, दिव्य-), Kathās. lx, 222
छेद cf. ऋण-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेदः [छिद् भावे घञ् अच् वा] 1 Cutting, felling down, breaking down, dividing; अभिज्ञाश्छेदपातानां क्रियंते नंदनद्रुमाः Ku. 2. 41; छेदो दंशस्य दाहो वा M. 4. 4; R. 14. 1; Ms. 8. 270, 370; Y. 2. 223, 240. --2 Solving, removing, dissipating, clearing; as in संशयच्छेद. --3 Destruction, interruption; निद्राच्छेदाभिताम्रा Mu. 3. 21. --4 Cessation, end, termination, disappearance as in घर्मच्छेद Ś. 2. 5. --5 A distinguishing mark. --6 A cut, an incision, cleft. --7 Deprivation, want, [] deficiency. --8 Failure; संततिच्छेद Ś. 6. --9 A piece, bit, cut, fragment, section; बिसकिसलयच्छेदपाथेयवंतः Me. 11, 59; अभिनवकरिदंतच्छदपांडुः कपोलः Māl. 1. 22; Ku. 1. 4; Ś. 3. 6; R. 12. 100. --10 (In math.) A divisor, the denominator of a fraction. --Comp. --करः a wood-cutter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेद छेदने अद० चु० उभ० सक० सेट् । छेदयति ते अचि- च्छेदत् त
छेद पु० छिद--भावे घञ् अच वा । २ छेदने “अभि- ज्ञाश्छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः” कुमा० । कर्त्तरि अच् । २ छेदके, भाजके “छेदंगुणं गुणं छेद- मिति” लीलावती । कर्म्मणि घञ् । ३ खण्डे, त्रि० “वलाहकच्छेदविभक्तरागाम्” कुमा० । “विसकिसलय- च्छेदपान्येयवन्तः” मेघः । खण्डार्थस्य तु त्रिलिङ्गत्वेन स्त्रियां गौरा० ङीष् । ततोनित्यमर्हति ठञ् । छैदिक नित्यच्छेदार्हे वेतसा
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3001,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेद, त् क छेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरां-परं-सकं-सेट् ।) अचिच्छेदत् । इति दुर्गादासः ॥
छेदः, पुं, (छिद + भावे घञ् ।) छेदनम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३६ ॥ (यथा, कुमारे । २ । ४१ । “तेनामरबधूहस्तैः सदयालूनपल्लवाः । अभिज्ञाश्छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनदुमाः ॥” नाशः । अपगतिः । यथा, शाकुन्तले २ य अङ्के । “मेदच्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्त्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः ॥” * ॥ छिद्यते इति । छिद् + कर्म्मणि घञ् ।) खण्डम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, कुमारे । १ । ४ । “वलाहकच्छेदविभक्तरागा- मकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-496-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छेद" आता है (40)
दृक छिद्र । छेदसुषि छिद्र । छेद । सूराख । बिलछिद्र छेद । सूराखविद्र छिद्र । छेदश्वभ्र दरार । छेद । गड्ढारुहक छेद । सूराखरंध्र छेद । सूराख । यौ॰—ब्रह्मरंध्र । रंध्रवभ्रु= मूषक । चूहा । रंध्रवंश =पो…छेदक छेदनेवाला । काटनेवालागर्ता बिल । छेदअववरक छेदअपवृति छेद । सूराख । रंध्रसंद † ^१ संज्ञा पुं॰ दरार । छेद । विलचेजा सूराख । छेद । छिद्र । उ॰ आँखड़ियाँ रतनालिया चेजा करै पताल । मैं तोही ब…पंकचर छेद । छिद्र । पंचरपुटीन किवाड़ों में शीशे बैठाने या लकड़ी के जोड़, छेद, दरार आदि भरने में काम …सुलाक सूराख । छेद ।(लश॰)सूराख छेदऊष ऊसर भूमि । रेहवाली भूमिदा सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादिकूप कुआँ । इनाराबिल वह खाली स्थान जो किसी चीज में खुदने, फटने आदि के कारण हो गया हो और दूर…भूक काल । समयरोप ठहराव । रुकावटसाल स्त्री॰अगाध अथाह । बहुत गहरा । अतल स्पर्शकुहर गड़ढा । गर्तविरोक चमक । दीप्तिकांतार भयानक स्थान । विशेष—बौद्ध ग्रंथों में पाँच प्रकार के कांतार लिखे है—चौ…आतृण्ण विद्ध । बिंधा हुआफटा साँप का फनविभेद विभिन्नता । फरक । अंतरआतर्दन धक्का देकर खोलने का कार्यबेह पु † ^१ संज्ञा पुं॰अवटी गड्ढ़ाछेदा घुन नाम का कीडासीकी छोटा सीका या छीका । छोटा सिकहरझिरना बहकना । गिरना । प्रवाहित होना । 'झरना'रखाना रखने की क्रिया दूसरे से कराना । दूसरों को रखने में प्रवृत्त करना । रखव…शिगाफ चीरा । नश्तरख हिंदी वर्णमाला में स्पर्श व्यंजन के अंतर्गत कवर्ग का दूसरा अक्षर । यह …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें