🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:18:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छेद्य
chedya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छेद्य १ वि॰ [सं॰] छेदन करने योग्य । छेदनीय ।
छेद्य २ संज्ञा पुं॰
१. परेवा । कबूतर ।
२. वैद्यक में आँख के रोगों क ो चिकित्सा का एक ढंग । इसमें आँख में नमक का चूर्ण डालते हैं तथा कभी कभी शस्त्रचिकित्सा भी करते हैं ।
३. अंगच्छेदन । चीर फाड़ । शल्य क्रिया (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेद्य mfn. to be cut or divided or split or cut off or mutilated, Yājñ. ii, 215; MBh. i, 93; xii, &c.
छेद्य n. cutting off, cutting, tearing (with teeth or nails), v, 5733 (C.); Suśr. i, 5, 1; vi; Sāh. vi, 17
cf. कुड्य-, दुःक्क-, पत्त्र-, लघु-, संशय-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छेद्य p. p. [छिद्-ण्यत्] To be cut or divided, divisible. --द्यं Amputation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छेद्य त्रि० छेत्तुं योग्यः कर्म्मणि योग्यार्थे ण्यत् । भेत्तुं योग्ये “शीर्षच्छेद्यमतोऽहं त्वाम्” भट्टिः । छेद्याक्षिरोगप्रतिषेधोपायाः सुश्रुतोक्ता यथा “अथात- श्छेद्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्न मुपविष्टस्य यत्नतः । संरोषयेत्तु नयनं भिषक्चूर्णैस्तु लावणैः । ततः संरोषितं तूर्णं सुस्विन्नं परिघट्टितम् । अर्म्म यत्र बलीजातं तत्रैतल्लगयेद्धिषक् । अपाङ्गं प्रे- क्षमाणस्य वडिशेन समाहितः । मुचुण्ड्यागृह्य मे- धावी सूचीसूत्रेण वा पुनः । नचोत्तापयता क्षिपं कार्य्यमभ्युन्नतं तु तत् । शस्त्रपातभयाच्चास्य वर्त्मनी ग्रा- हयेद्दृदम् । ततः प्रशिथिलीभूतं त्रिभिरेव विलम्बितम् । उल्लिखन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णेन परिशोधयेत् । विमुक्तं सर्वतश्चापि कृष्णाच्छुक्लाच्च मण्डलात् । नीत्वा कनीन कीपान्तं छिन्द्यान्नातिकनीनकम् । चतुर्भागस्थिते मांसे नाक्षि व्यापत्तिमर्क्षति । कनीनकबधादस्रं नाडी चाप्यु- पजायते । हीनच्छेदात्पुनर्वृद्धिं शीघ्रमेबाधिगच्छति । अर्म यज्जालवद्व्यापि तदप्युन्मार्ज्य लम्बितम् । छि- न्द्याद्वक्रेण शस्त्रेण वर्त्मशुक्लान्तमाश्रितम् । प्रतिसा- रणमक्ष्णोस्तु ततः कार्य्यमनन्तरम् । यवनालस्य चूर्णेन त्रिकटोर्ल्लवणस्य च । स्वेदयित्वा ततः पश्चाद्बध्नीयात् कशलो भिषक् । देशर्त्तुबलकालज्ञः स्नेहं दत्त्वा यथा- हितम् । व्रणवत् संविधानन्तु तस्य कुर्य्यादतःपरम् । त्र्यहान्मुक्त्वा करम्वेदं दत्त्वा शोधनमाचरेत् । करञ्ज- वीजामलकमधुकैः साधितं पयः । हितमाश्च्योतनं शूले द्विरह्नः क्षौद्रसंयुतम् । मधुकोत्पलकिञ्जल्कदूर्वा [] कल्कैश्च मूर्द्धनि । प्रलेपः सघृतः शीतः क्षीरपिष्टः प्रशस्यते । लैख्याञ्जनैरपहरेदर्म्मशेषं भवेद्यदि । अर्म्म चाल्यन्दधिनिभन्नीलं रक्तमथापि वा । धूसरन्तनु यच्चापि शुक्रवत्तदुपाचरेत् । चर्म्माभम्बहलं यत्तु स्नायुमांसघना- वृतम् । छेद्यमेव तदर्म्म स्यात्कृष्णमण्डलगञ्च यत् । विशुद्ध- वर्णमक्लिष्ट क्रियास्वक्षिगतक्लमम् । छिन्नेऽर्म्मणि भवे- त्सम्यग्यथास्वमनुपद्रवम् । सिराजाले सिरायास्तु कठि- नास्ताश्च बुद्धिमान् । उल्लिखेन्मण्डलाग्रेण वडिशे- नावलम्बिताः । सिरासु पिडका जाता या न सिध्यन्ति भेषजैः । अर्म्मवन्मण्डलाग्रेण तासाञ्छेदनमिष्यते । रोगयोश्चैतयोः कार्य्यमर्म्मोक्तं प्रतिसारणम् । विधि- श्चापि यथादोषं लेखनद्रव्यसम्भृतः । सन्धौ संस्वेद्य शस्त्रेण पर्वणीकां विचक्षणः । उत्तरे च त्रिभागे च वडिशेनावलम्बिताम् । छिन्द्यात्ततोऽर्द्धमग्रे स्यादश्रुनाडी ह्यतोऽन्यथा । प्रतिसारणमत्रापि सैन्धवक्षौद्रमिष्यते । लेखनीयानि चूर्णानि व्याधिशेषस्य मेषजम् । शङ्खं समुद्रफेनञ्च मण्डूकीञ्च समुद्रजाम् । स्फटिकं कुरु- विन्दञ्च प्रबालाश्मन्तकन्तथा । वैदूर्य्योपलकं मुक्तामय- स्ताम्ररजांसि च । समभागानि सम्पिष्य सार्द्ध्वं श्चोतो- ऽञ्जनेन तु । चूर्णाञ्जनं कारयित्वा भाजने मेष शृङ्गजे । संस्थाप्योभयतः कालमञ्जयेत्सततं बुधः । अर्म्माणि पिडकां हन्यात्सिराजालानि तेन वै अर्शस्तथा यच्च नाम्ना शुष्कार्शोऽर्बुदमेव च । अभ्यन्तरं वर्त्मशया विधानं तेषु वक्ष्यते । वर्त्मोपस्वेद्य निर्भुज्य सूच्योत्क्षिप्य प्रयत्नतः । मण्डलाग्रेण तीक्ष्णेन मूले छिन्द्याद्भिषग्वरः । ततः सैन्धवकासीसकृष्णाभिः प्रति- सारयेत् । स्थिते च रुधिरे वर्त्म दहेत्सम्यक्शलाकया । क्षारेणावलिखेच्चापि व्याधिशेषो भवेद्यदि । तीक्ष्णैरुभ- यतो भागैस्ततो दोषमधिक्षिपेत् । वितरेच्च यथादोष- माभष्यन्दक्रियाविधिम् । शस्त्रकर्म्मण्युपरते मासञ्च स्यात्सुयान्त्रतः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3002-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छेद्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें