🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:06:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कांतार
kāṃtāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कांतार संज्ञा पुं॰ [सं॰ कान्तार]
१. भयानक स्थान । विशेष—बौद्ध ग्रंथों में पाँच प्रकार के कांतार लिखे है—चौर कांतार, व्याल कांतार, अमानुष, निरुदक कांतार और अल्पभक्ष्य कांतार ।
२. दुर्भिद्य और गहन वन । घना जंगल ।
३. एक प्रकार की ईख । केतार ।
४. बाँस ।
५. छेद । दरार ।
६. बुरा रास्ता । दुर्दम रास्ता (को॰) ।
७. लक्षण (को॰) ।
८. कमल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कान्तार m. n. a large wood, forest, wilderness, waste, MBh.; R.; Yājñ. ii, 38; Kathās.; Pañcat.
a difficult road through a forest, forest-path, L.
a hole, cavity, L.
कान्तार m. a red variety of the sugarcane, Suśr.
a bamboo, L.
the mountain ebony (Bauhinia variegata), L.
(in music) a kind of measure
कान्तार n. a national calamity, calamity, Kāraṇḍ. xlvii, 15 and 20
the blossom of a kind of lotus, lotus, L.
a symptom or symptomatic disease, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (271,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कांतारः, --रं 1 A large or dreary forest; गृहं तु गृहिणीहीनं कांतारादतिरिच्यते Pt. 4. 81; Bh. 1. 86; Y. 2. 38. --2 A bad road. --3 A hole, cavity. --रः 1 A red variety of the sugarcane. --2 Mountain ebony. --3 A bamboo. --री A kind of sugarcane. --रं 1 A symptom. --2 A lotus.
कांतारः, --रं 1 A large or dreary forest; गृहं तु गृहिणीहीनं कांतारादतिरिच्यते Pt. 4. 81; Bh. 1. 86; Y. 2. 38. --2 A bad road. --3 A hole, cavity. --रः 1 A red variety of the sugarcane. --2 Mountain ebony. --3 A bamboo. --री A kind of sugarcane. --रं 1 A symptom. --2 A lotus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0393-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कान्तार पु० कान्ता अभीष्टा अराइव ग्रन्थयोऽस्य, कस्य जल- [] स्यान्तं कान्तं मनोज्ञं वा रसम् ऋच्छति ऋ--अण् उप० स० । (काजलिया) १ इक्षुभेदे भावप्र० । तत्र तद्गुणाद्युक्तम् “कान्त- रेक्षुर्गुरुर्वृष्यः श्लेष्मलोवृंहणःमरः । २ कोविदारवृक्षे ३ वंशे च राजनि० । कस्य सुखस्यान्तमृच्छत्यत्र ऋ--आधारे घञ् । ६ त० । दुर्गमे पथि ४ महारण्ये च पु० न० अम० ६ छिद्रे मेदि० । स्वार्थे कन् इक्षुभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1884-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कान्तारं, क्ली, (कस्य सुखस्य अन्तं ऋच्छति गच्छ- तीति । कान्त + ऋ + “कर्म्मण्यण्” । ३ । २ । १ । इति अण् ।) उपसर्गादि । (कान्तं मनोज्ञं ऋच्छति प्राप्नोतीति । कर्म्मण्यण् ।) काननम् । (यथा, हेः रामायणे २ । २८ । ५ । “सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः । बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते” ॥) पद्मविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
कान्तारः, पुं, (कान्तं मनोज्ञं रसं ऋच्छति प्राप्नोति । कान्त + ऋ + अण् ।) इक्षुविशेषः । कतारे इति हिन्दी भाषा । (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये । “कान्तार तावसाविक्षुवंशकानुगुणौ मतौ” ।) अस्य गुणाः । गुरुत्वम् । शुक्रश्लेष्मवृद्धिकारित्वम् । वृंहणत्वम् । सारकत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ कोविदारवृक्षः । वंशः । इति राजनिर्घण्टः ॥
कान्तारः, पुं, क्ली, (कस्य सुखस्य अन्तं ऋच्छति यत्र । हिंस्रसङ्कु लत्वात् । कान्त + ऋ + आधारे घञ् ।) महावनम् । (यथा, गोः रामायणे । ४ । ४३ । ११ । “कैकेयान् सिन्धुसौवीरान् कान्तारगिरयश्च ये । गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गध्वं पश्चिमां दिशम्” ॥) दुर्गमपथः । इत्यमरः । ३ । ३ । १७१ ॥ (उक्तञ्च-- “सिंहक्षुण्णकरीन्द्रकपोलमूलगलितं रक्ताक्तमुक्ता- फलम् कान्तारे वदरीभ्रमाद्द्रुतमगाद्भिल्लस्य पत्नी मुदा” इति ।) विलम् । छिद्रम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-084-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें