🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

साल
sāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्ष (पुं॰/नपुं॰) (3.3.237) वर्षा · खण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साल १ संज्ञा पुं॰, स्त्री॰ [हि॰ सलना या सालना]
१. सालने या सलने की क्रिया या भाव ।
२. छेद । सूराख ।
३. चारपाई के पावों में किया हुआ वह चौकोर छेद जिसमें पाटी आदि बैठाई जाती है ।
४. घाव । जख्म ।
५. दुख । पीड़ा । वेदना । कसक । चुभन । उ॰—को जानि मात बिझनी पीर । सौति कौ साल सालै सरीर ।—पृ॰ रा॰, १ ।३७५ ।
साल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जड़ । मूल ।
२. कूचवंदी की परिभाषा में खस की जड़ । जिसमें कूच बनती है ।
३. राल । धूना ।
४. वृक्ष । पेड़ ।
५. प्राकार । परकोटा ।
६. दीवार ।
७. एक प्रकार की मछली जो भारत, लंका और चीन में पाई जाती है ।
८. सियार ।
९. कोट । किला । (डिं॰) ।
१०. साल का वृक्ष । दे॰ साल ।
साल ३ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰] वर्ष । बरस । बारह महीने ।
साल ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शालि] दे॰ शालि ।
साल ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शाल] दे॰ शाला ।
साल † ६ संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्याल] दे॰ साला ।
साल † ७ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰ शाल] दे॰ शाल ।
साल अमोनिया संज्ञा पुं॰ [अं॰] नौसादर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. साल m. (often incorrectly written for 1. शाल) the Śāl tree
a wall, fence &c.
for these and other meanings and compounds such as सलग्राम &c., See 1. शाल
2. साल m. N. of a king, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1210,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सालः 1 N. of a tree or its resin. --2 A tree in general, as in कल्पसाल, रसालसाल. --3 A rampart, a fence or wall round a building. --4 A wall in general. --5 A kind of fish. (For compounds see under शाल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1120-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साल पु० सल--घञ् । १ वृक्षमात्रे “रसालसालः समदृश्य- तामुना” नैषधम् । २ स्वनामख्याते वृक्षभेदे “सालस्तु सर्ज- कार्य्यश्वकर्णकः सस्यसंवरः । अश्वकर्णः कषायः स्याद् व्रणस्वेदकफक्रमीन् । ब्रध्नविद्रधिबाधिर्य्ययोनिकर्ण गदान् हरेत् । सर्जकोऽन्योऽजकर्णः स्यात् सालो मरिच पत्त्रकः । अजकर्णः कटुस्तिक्तः कषायोष्णो व्यपोहति । कफपाण्डुश्रुतिगदान् मेहकुष्ठविषव्रणान्” भावप्र० । एतत्परत्वे तालव्यादिताऽवि । ३ प्राकारे मेदि० ४ साल- मत्स्ये भरतः० ५ राले राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5286,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सालः, पुं, (शल्यते इति । शल गतौ + घञ् ।) शालमत्स्यः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ वृक्ष- मात्रम् । प्राकारः । इति मेदिनी ॥ रालः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (सारोऽस्त्यत्रेति । अच् । रस्य लः ।) स्वनामख्यातवृक्षः । इत्यमरः । २ । २ । ३ ॥ सखुया इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । सर्ज्जः २ सर्ज्जरसः ३ कलः ४ कललजोद्भवः ५ [] वल्लीवृक्षः ६ चौरपर्णः ७ रालकार्य्यः ८ पुस्तका- न्तरे रालः कर्य्यश्चेति शब्दद्वयम् । अजकर्णकः ९ वस्तकर्णः १० कषायी ११ ललनः १२ गन्ध- वृक्षकः १३ वंशः १४ रालनिर्यासः १५ दिव्य- सारः १६ सुरेष्टकः १७ शूरः १८ अग्निवल्लभः १९ यक्षधूपः २० सिद्धिकः २१ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । हिमत्वम् । स्निग्धत्वम् । अतिसारपित्तास्रदोषकुष्ठकण्डूवि- स्फोटवातनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “सालस्तु सर्ज्जकार्य्याश्वकर्णकाः शस्यसम्बरः । अश्वकर्णः कषायः स्याद्व्रणस्वेदकफक्रिमीन् ॥ व्रध्नविद्रधिवाधिर्य्ययोनिकर्णगदान् हरेत् ॥” अथ सालप्रभेदाः । “सर्ज्जकोऽन्योऽजकर्णः स्याच्छालो मरिचपत्रकः अजकर्णः कटुस्तिक्तः कषायोष्णो व्यपोहति । कफपाण्डश्रतिगदान् मेहकुष्ठविषव्रणान् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-341-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साल" आता है (25)
शाल एक प्रकार का प्रसिद्ध वृक्ष । सखुआ । साखू । सालू । विशेष—यह हिमालय पर्…समा वर्ष । सालहायन वर्ष । संवत्सर । सालसंवत् वर्ष । संवत्सर । सालसंवत्सर वर्ष । सालउद्वत्सर साल । वर्षसन् वर्ष । साल । संवत्सरहयन वर्ष । सालशरत् वर्ष । सालबरख पु † संज्ञा पुं॰ बरस । सालबरस बारह महीनों अथवा ३६५ दिनों का समूह । वर्ष । साल । जैसे,—(क) दो बरस हुए…ररक † संज्ञा स्त्री॰ ररकने का भाव । कसक । साल । टीसहूक हृदय की पीड़ा । छाती या कलेजे का दर्द जो रह रहकर उठता है । सालबरिस † संज्ञा पुं॰ वर्ष । सालअब्द दास । सेवक । गुलाम । अनुचर । भक्तवर्ष वृष्टि । जलवर्षणवत्सर उतना काल या समय जितने में पृथ्वी सूर्य की एक परिक्रमा पूरी करती है और …प्राकार वह दीवार जो नगर, किले आदि की रक्षा के लिये उनके चारों ओर बनाई जाती है …शरदा शरद ऋतुपीतदारु देवदारसीमाविवाद सीमा संबंधी विवाद । सरहद का झगड़ा । अठारह प्रकार प्रकार के व्यवहारों म…ज्वलिनी मूर्वा लता । मुर्रा । मरोड़फलीकसक वह पीड़ा जो किसी चोट के कारण उसके अच्छे हो जाने पर भी रह रहकर उठे । मी…बरष पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'बरषा'गरदन धड़ और सिर को जोड़नेवाला अंग । ग्रीवा । मुहा॰—गरदन उठाना = विरोध करना …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें