🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खंड
khaṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ खण्ड]
१. भाग । टुकड़ा । हिस्सा । उ॰— प्रभु दोउ चाप खंड महि डारे ।—मानस, १ । २६२ । मुहा॰—खंड खंड करना = चकनाचुर करना । चुकड़े टुकड़े करना ।
२. ग्रंथ का विभाग या अश ।
३. देश । वर्ष । जैसे—भरतखंड (पौराणिक भूगोल में एक एक द्विप के अंतर्गत नौ नौ य ा सात सात खंड माने गए हैं) । नौ की संख्या ।
५. गणित में समीकरण की एक क्रिया ।
६. रत्नों का एक दोष जों प्रायः मानिक में होता है ।
७. खाँड । चीनी ।
८. काला नमक ।
९. दिशा । दिक् । उ॰—चारहु खंड भानु अस तपा । जेहि की दृष्टि रैन ससि छिपा ।—जायसी (शब्द॰) ।
१०. समूह । उ॰—तहँ सज्ञत उदभट भट विकट सटसट परत खल खंड में ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ २८५ ।
११. परशुराम । उ॰—संग्राम पंड कैरवै कि खंड बाँण सेणियं ।—राज रू॰, पृ॰ ६० ।
१२. मंजिल । मरातिब । उ॰—नव नव खंड के महल बानए । सोना केरा कलस चढ़ाए ।—कबीर॰ सा॰, पृ॰ ५४३ ।
खंड २ वि॰
१. खंडित । अपूर्ण । उ॰—अखंड साहब का नाम और सब खंड है ।—कबीर श॰, पृ॰ १२१ ।
२. छोटा । लघु ।
३. विकलांग । दोषयुक्त [को॰] ।
खंड ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ खङ्ग] खाँड़ा । उ॰—करै शंभु खंड बरिवंड चड दै कै जलधि उमंड को घमंड ब्रह्मंड मंड ।—गोपाल (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खण्ड mf(आ)n. broken, having chasms or gaps or breaks, Suśr.; VarBṛS.; Pāṇ. ii, 1, 30, Kāś.
deficient, defective, crippled (cf. षण्ड), Āp.; ŚāṅkhŚr. xvi, 18, 18, Sch.
(in comp. or ifc. Pāṇ. ii, 2, 38; Pat.)
not full (as the moon), KātyŚr., Sch.; Subh.
खण्ड m. n. (g. अर्धर्चादि) ‘a break or gap’, cf. केदार-ख्˚
a piece, part, fragment, portion, R.; Suśr.; Megh. &c. (इन्दोः ख्˚ or ताराधिप-ख्˚ [cf. also खण्डेन्दु] ‘the crescent’, Prasannar.)
treacle or molasses partially dried, candied sugar, Bhpr.; Naiṣ.; Sāh.
a section of a work, part, chapter (e.g. of AitĀr.; KenUp. &c.)
a continent, Gaṇit.
(in alg.) a term in an equation, Gaṇit.
खण्ड m. n. a party, number, multitude, assemblage, MBh. (sometimes not to be distinguished from षण्ड), R. i, 30, 15 &c. (ifc. m. or n. cf. Kāś. on Pāṇ. iv, 2, 38 and 51)
खण्ड m. a flaw in a jewel, L.
a calf with horns half grown, Gal.
(in music) a kind of measure
खण्ड m. pl. N. of a people (v.l. षण्ड), VarBṛS.
खण्ड n. a variety of sugarcane, W.
black salt (विड्-लवण), L. (cf. उत्तर-, कर्क-, काल-, काशी-, श्री-, सिता-.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (336,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खंड a. [खंड्-घञ्] 1 Broken, divided, torn asunder; ˚देवकुलं Pt. 2 a temple in ruins. --2 Having chasms, gaps or breaks. --3 Defective, deficient. --डः, --डं 1 A break, chasm, gap, fissure, fracture. --2 A piece, part, fragment, portion; दिवः कांतिमत्खंडमेकं Me. 30; काष्ठ˚, मांस˚ &c. --3 A section of a work, chapter. --4 A multitude, an assemblage, group; तरुखंडस्य K. 23; Māl. 5. 23, 8. 10. --5 A term in an equation. --डः 1 Candied sugar. --2 A flaw in a jewel. --डं 1 A kind of salt. --2 A sort of sugar-cane. (In comp. खंड means ‘partial,’ ‘incomplete’). --Comp. --अभ्रं {1} scattered clouds. {2} the impression of the teeth in amorous sports. --आलिः {1} a measure of oil. {2} a pond or lake. {3} a woman whose [] husband has been guilty of infidelity. --कथा a short tale. --कर्णः {1} a kind of bulbous plant. {2} sweet potato. --काव्यं a small poem, such as the मेघदूत; it is thus defined: खंडकाव्यं भवेत् काव्यस्यैकदेशानुसारि च S. D. 564. --जः a kind of sugar. --धारा scissors. --परशुः {1} an epithet of Śiva; महैश्वर्यं लीलाजनितजगतः खंडपरशोः G. L. 1; येनानेन जगत्सु खंडपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते Mv. 2. 33. {2} an epithet of Paraśurāma, son of Jamadagni. {3} an epithet of Viṣṇu. --पर्शुः {1} N. of Śiva. {2} of Paraśurāma. {3} of Rāhu. {4} an elephant with a broken tusk. --पालः a confectioner. --प्रलयः {1} a partial destruction of the universe in which all the spheres beneath Svarga are dissolved in one common ruin. {2} a quarrel. --मंडल a. gibbous, not full or round. --(लं) the segment of a circle. --मोदकः a kind of sugar. --लवणं a kind of salt. --विकारः sugar. --शर्करा candied sugar. --शीला a loose woman, an unchaste wife.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0442-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खण्ड पु० खडि--घञ् । १ भेदे “खण्डं खण्डं ययुघंनाः” देवीमाहात्म्यम् । २ विड्लवणे, ३ इक्षुविकारभेदे (खाँड) न० राजनि० । खण्ड गुणाः इक्षुशब्दे ९१० पृ० उक्ताः । “षष्ठःखण्ड नखण्डखाद्यसहजक्षोदक्षमे” नैष० । कर्मणि घञ् । ६ एकदेशे पु० न० अमरः । “ताराधिप- खण्डधारी” कुमा० काशीखण्डः केदारखण्ड इत्यादि । ७ मणिदोषभेदे मेदि० । कर्मणि घञ् । ८ खण्डिते त्रि० “खण्डाशौचिपितुर्मृतौ” स्मृतिः “न खण्डे खण्डमिष्यते” स्मृतिः ततः पृथ्वा० भावे इमनिच् । खण्डिमन् खण्ड- भावे पु० । उत्करा० चतुरर्थ्यां छ । खण्डीय खण्ड सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2461,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खण्डं, क्ली, (खडि + धञ् । इदित्वात् नुम् ।) विड्लवणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ इक्षुवि- कारः । अस्य गुणाः । वृष्यतमत्वम् । चक्षु- ष्यत्वम् ॥ वातपित्तनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (अस्य गुणाः यथा, -- “खण्डन्तु मधुरं वृष्यं चक्षुष्यं बृंहणं हिमम् । वातपित्तहरं स्निग्धं बल्यं वान्तिहरं परम् ॥” मधुखण्डगुणाः यथा, -- “मधुजा शर्करा रूक्षा कफपित्तहरी गुरुः । छर्द्यतीसारतृड्दाहरक्तहृत्तुवरा हिमा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥)
खण्डः, पुं, क्ली, (खडि + घञ् इदित्वात् नुम् ।) एक- देशः । तत्पर्य्यायः । भित्तम् २ शकलम् ३ । इत्य- मरः । १ । ३ । १६ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८३ । २६ । “धुतशृङ्गविभिन्नाश्च खण्डखण्डं ययुर्घनाः ॥” अब्जादिसमूहः । इत्यमरः । १ । १० । ४२ ।)
खण्डः, पुं, (खडि + घञ् ।) इक्षुविकारः । खाँड इति भाषा । मणिदोषः । इति मेदिनी ॥ (योगि- विशेषः । यथा, हठयोगदीपिकायाम् । १ । ८ । “भानुकीनारदेवश्च खण्डः कापालिकस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-274-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खण्ड" आता है (55)
अंश भाग । खंड़ । अवयव । अंगअंस भाग । अंश । खंड । अवयवखंडक खंडक करनेवाला । किसी मत या विचार को काटनेवालाशल्क टुकड़ा । खंडभित्त टुक्डा । शकल । खंडकृंतत्र खंड । भाग । विभागअवकर्त टुकड़ा । भाग । खंडपरिवासन खंड । टुकड़ाडल टुकड़ा । खंड । मुहा॰—डल का डल = ढेर का ढेर । बहुत साटूक † संज्ञा पुं॰ टुकडा़ । खंडडला टुकड़ा । ढौंका । खंडडली छोटा टुकड़ा । छोटा ढेला । खंड । जैसे, मिश्री की डली, नमक की डलीकतरा कटा हुआ टुकड़ा । खंड । जैसे, —तीन चार कतरे सोहन हलुआ खाकर वह चला गयातबका खंड । विभागधूला टुकड़ा । खंड । कतरा । उ॰ इंद्री बस रस कीन्हौ धूला ।—घट॰, पृ॰ २८७लख्त टुकड़ा । खंड । अंशशौबा टूकड़ा । खंड । हिस्सागिट्ट पु संज्ञा पुं॰ भाग । खंडपरखचा खंड । टुकड़ा । विभाग । जैसे, परखचे उड़ाना = धज्जियाँ उड़ानापारचा टुकड़ा । खंड । धज्जी (विशे- षतः कपडे़, कागज आदि की)पुरजा टुकड़ा । खंडटुकरिया पु संज्ञा स्त्री॰ छोटा टुकडा़ । टुकडी । खंड । टूकछेद छेदन । काटने का कामनेम काल । समयभंग तरंग । लहरभीत भित्तिका । दीवार । मुहा॰—भीत में दौड़ना या दौरना = अपने सामर्थ्य से बा…विड विट् लवण । काला नमकवल्क वक्ता । वाव- दूकशाकल शाकल नामक द्रव्य से रँगा हुआप्रधि पहिए का धुराभक्ति अनेक भगों में विभक्त करना । बाँटनाशद्रि मेघ । बादलशल्कल मछली का छिल्कासमापन समाप्त करने की क्रिया । खतम करना । पूरा करनाव्यवधान वह चीज जो बीच में पड़कर आड़ करती हो । परदाव्यवच्छेद पृथक्ता । पार्थक्य । अलगावअपमार्जन शुद्बि । सफाई । संस्कार । संशोधनप्रत्यंग शरीर का कोई अप्रधान या गौण अंगअन्वाख्यान पूर्वकथन की व्याख्याकरकच एक प्रकार का नमक जो समुद्र के पानी के निकाला जाता हैलोपक बाधक । नाशकके तट लखि कामिनी अलि पंकजहि विहाय । ताके अधरन दिसि चल्यो, रसमय गूँज सुनाय…टूट † संज्ञा स्त्री॰पीस विभाग । हिस्सा । खँड । टुकड़ाफार पु † संज्ञा पुं॰शिक पक्ष । ओर । तरफटुंड वह पेड़ जिसकी डाल टहनी आदि कट गई हों । छिन्न वृक्ष । ठूँठटूकी † संज्ञा स्त्री॰टूसा मंदार का फल । डोडाढेला ईंट, मिट्टी, कंकड, पत्थर आदि का टुकड़ा । चक्का । जैसे, ढेला फेंककर मार…फंका सूखे दाने या बुकनी की उतनी मात्रा । जितनी एक बार मुँह में फाँकी जा सके…बख्श देनेवालादर्जा ऊँचाई निचाई के क्रम के विचार से निश्चित स्थान । श्रेणी । कोटि । वर्ग ।…परकाला सीढ़ी । जीनाछ हिंदि वर्णमाला में व्यंजनों के स्पर्श नामक भेद के अंतर्गत चवर्ग का दूस…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें