🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:04:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खंड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खंड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खंड

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खंड
खंड
khaṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ खण्ड]
१. भाग । टुकड़ा । हिस्सा । उ॰— प्रभु दोउ चाप खंड महि डारे ।—मानस, १ । २६२ । मुहा॰—खंड खंड करना = चकनाचुर करना । चुकड़े टुकड़े करना ।
२. ग्रंथ का विभाग या अश ।
३. देश । वर्ष । जैसे—भरतखंड (पौराणिक भूगोल में एक एक द्विप के अंतर्गत नौ नौ य ा सात सात खंड माने गए हैं) । नौ की संख्या ।
५. गणित में समीकरण की एक क्रिया ।
६. रत्नों का एक दोष जों प्रायः मानिक में होता है ।
७. खाँड । चीनी ।
८. काला नमक ।
९. दिशा । दिक् । उ॰—चारहु खंड भानु अस तपा । जेहि की दृष्टि रैन ससि छिपा ।—जायसी (शब्द॰) ।
१०. समूह । उ॰—तहँ सज्ञत उदभट भट विकट सटसट परत खल खंड में ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ २८५ ।
११. परशुराम । उ॰—संग्राम पंड कैरवै कि खंड बाँण सेणियं ।—राज रू॰, पृ॰ ६० ।
१२. मंजिल । मरातिब । उ॰—नव नव खंड के महल बानए । सोना केरा कलस चढ़ाए ।—कबीर॰ सा॰, पृ॰ ५४३ ।
खंड २ वि॰
१. खंडित । अपूर्ण । उ॰—अखंड साहब का नाम और सब खंड है ।—कबीर श॰, पृ॰ १२१ ।
२. छोटा । लघु ।
३. विकलांग । दोषयुक्त [को॰] ।
खंड ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ खङ्ग] खाँड़ा । उ॰—करै शंभु खंड बरिवंड चड दै कै जलधि उमंड को घमंड ब्रह्मंड मंड ।—गोपाल (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खण्ड mf(आ)n. broken, having chasms or gaps or breaks, Suśr.; VarBṛS.; Pāṇ. ii, 1, 30, Kāś.
deficient, defective, crippled (cf. षण्ड), Āp.; ŚāṅkhŚr. xvi, 18, 18, Sch.
(in comp. or ifc. Pāṇ. ii, 2, 38; Pat.)
not full (as the moon), KātyŚr., Sch.; Subh.
खण्ड m. n. (g. अर्धर्चादि) ‘a break or gap’, cf. केदार-ख्˚
a piece, part, fragment, portion, R.; Suśr.; Megh. &c. (इन्दोः ख्˚ or ताराधिप-ख्˚ [cf. also खण्डेन्दु] ‘the crescent’, Prasannar.)
treacle or molasses partially dried, candied sugar, Bhpr.; Naiṣ.; Sāh.
a section of a work, part, chapter (e.g. of AitĀr.; KenUp. &c.)
a continent, Gaṇit.
(in alg.) a term in an equation, Gaṇit.
खण्ड m. n. a party, number, multitude, assemblage, MBh. (sometimes not to be distinguished from षण्ड), R. i, 30, 15 &c. (ifc. m. or n. cf. Kāś. on Pāṇ. iv, 2, 38 and 51)
खण्ड m. a flaw in a jewel, L.
a calf with horns half grown, Gal.
(in music) a kind of measure
खण्ड m. pl. N. of a people (v.l. षण्ड), VarBṛS.
खण्ड n. a variety of sugarcane, W.
black salt (विड्-लवण), L. (cf. उत्तर-, कर्क-, काल-, काशी-, श्री-, सिता-.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (336,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खंड a. [खंड्-घञ्] 1 Broken, divided, torn asunder; ˚देवकुलं Pt. 2 a temple in ruins. --2 Having chasms, gaps or breaks. --3 Defective, deficient. --डः, --डं 1 A break, chasm, gap, fissure, fracture. --2 A piece, part, fragment, portion; दिवः कांतिमत्खंडमेकं Me. 30; काष्ठ˚, मांस˚ &c. --3 A section of a work, chapter. --4 A multitude, an assemblage, group; तरुखंडस्य K. 23; Māl. 5. 23, 8. 10. --5 A term in an equation. --डः 1 Candied sugar. --2 A flaw in a jewel. --डं 1 A kind of salt. --2 A sort of sugar-cane. (In comp. खंड means ‘partial,’ ‘incomplete’). --Comp. --अभ्रं {1} scattered clouds. {2} the impression of the teeth in amorous sports. --आलिः {1} a measure of oil. {2} a pond or lake. {3} a woman whose [] husband has been guilty of infidelity. --कथा a short tale. --कर्णः {1} a kind of bulbous plant. {2} sweet potato. --काव्यं a small poem, such as the मेघदूत; it is thus defined: खंडकाव्यं भवेत् काव्यस्यैकदेशानुसारि च S. D. 564. --जः a kind of sugar. --धारा scissors. --परशुः {1} an epithet of Śiva; महैश्वर्यं लीलाजनितजगतः खंडपरशोः G. L. 1; येनानेन जगत्सु खंडपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते Mv. 2. 33. {2} an epithet of Paraśurāma, son of Jamadagni. {3} an epithet of Viṣṇu. --पर्शुः {1} N. of Śiva. {2} of Paraśurāma. {3} of Rāhu. {4} an elephant with a broken tusk. --पालः a confectioner. --प्रलयः {1} a partial destruction of the universe in which all the spheres beneath Svarga are dissolved in one common ruin. {2} a quarrel. --मंडल a. gibbous, not full or round. --(लं) the segment of a circle. --मोदकः a kind of sugar. --लवणं a kind of salt. --विकारः sugar. --शर्करा candied sugar. --शीला a loose woman, an unchaste wife.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0442-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खण्ड पु० खडि--घञ् । १ भेदे “खण्डं खण्डं ययुघंनाः” देवीमाहात्म्यम् । २ विड्लवणे, ३ इक्षुविकारभेदे (खाँड) न० राजनि० । खण्ड गुणाः इक्षुशब्दे ९१० पृ० उक्ताः । “षष्ठःखण्ड नखण्डखाद्यसहजक्षोदक्षमे” नैष० । कर्मणि घञ् । ६ एकदेशे पु० न० अमरः । “ताराधिप- खण्डधारी” कुमा० काशीखण्डः केदारखण्ड इत्यादि । ७ मणिदोषभेदे मेदि० । कर्मणि घञ् । ८ खण्डिते त्रि० “खण्डाशौचिपितुर्मृतौ” स्मृतिः “न खण्डे खण्डमिष्यते” स्मृतिः ततः पृथ्वा० भावे इमनिच् । खण्डिमन् खण्ड- भावे पु० । उत्करा० चतुरर्थ्यां छ । खण्डीय खण्ड सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2461,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खण्डं, क्ली, (खडि + धञ् । इदित्वात् नुम् ।) विड्लवणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ इक्षुवि- कारः । अस्य गुणाः । वृष्यतमत्वम् । चक्षु- ष्यत्वम् ॥ वातपित्तनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (अस्य गुणाः यथा, -- “खण्डन्तु मधुरं वृष्यं चक्षुष्यं बृंहणं हिमम् । वातपित्तहरं स्निग्धं बल्यं वान्तिहरं परम् ॥” मधुखण्डगुणाः यथा, -- “मधुजा शर्करा रूक्षा कफपित्तहरी गुरुः । छर्द्यतीसारतृड्दाहरक्तहृत्तुवरा हिमा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥)
खण्डः, पुं, क्ली, (खडि + घञ् इदित्वात् नुम् ।) एक- देशः । तत्पर्य्यायः । भित्तम् २ शकलम् ३ । इत्य- मरः । १ । ३ । १६ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८३ । २६ । “धुतशृङ्गविभिन्नाश्च खण्डखण्डं ययुर्घनाः ॥” अब्जादिसमूहः । इत्यमरः । १ । १० । ४२ ।)
खण्डः, पुं, (खडि + घञ् ।) इक्षुविकारः । खाँड इति भाषा । मणिदोषः । इति मेदिनी ॥ (योगि- विशेषः । यथा, हठयोगदीपिकायाम् । १ । ८ । “भानुकीनारदेवश्च खण्डः कापालिकस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-274-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खंड" आता है (55)
अंश भाग । खंड़ । अवयव । अंगअंस भाग । अंश । खंड । अवयवखंडक खंडक करनेवाला । किसी मत या विचार को काटनेवालाशल्क टुकड़ा । खंडभित्त टुक्डा । शकल । खंडकृंतत्र खंड । भाग । विभागअवकर्त टुकड़ा । भाग । खंडपरिवासन खंड । टुकड़ाडल टुकड़ा । खंड । मुहा॰—डल का डल = ढेर का ढेर । बहुत साटूक † संज्ञा पुं॰ टुकडा़ । खंडडला टुकड़ा । ढौंका । खंडडली छोटा टुकड़ा । छोटा ढेला । खंड । जैसे, मिश्री की डली, नमक की डलीकतरा कटा हुआ टुकड़ा । खंड । जैसे, —तीन चार कतरे सोहन हलुआ खाकर वह चला गयातबका खंड । विभागधूला टुकड़ा । खंड । कतरा । उ॰ इंद्री बस रस कीन्हौ धूला ।—घट॰, पृ॰ २८७लख्त टुकड़ा । खंड । अंशशौबा टूकड़ा । खंड । हिस्सागिट्ट पु संज्ञा पुं॰ भाग । खंडपरखचा खंड । टुकड़ा । विभाग । जैसे, परखचे उड़ाना = धज्जियाँ उड़ानापारचा टुकड़ा । खंड । धज्जी (विशे- षतः कपडे़, कागज आदि की)पुरजा टुकड़ा । खंडटुकरिया पु संज्ञा स्त्री॰ छोटा टुकडा़ । टुकडी । खंड । टूकछेद छेदन । काटने का कामनेम काल । समयभंग तरंग । लहरभीत भित्तिका । दीवार । मुहा॰—भीत में दौड़ना या दौरना = अपने सामर्थ्य से बा…विड विट् लवण । काला नमकवल्क वक्ता । वाव- दूकशाकल शाकल नामक द्रव्य से रँगा हुआप्रधि पहिए का धुराभक्ति अनेक भगों में विभक्त करना । बाँटनाशद्रि मेघ । बादलशल्कल मछली का छिल्कासमापन समाप्त करने की क्रिया । खतम करना । पूरा करनाव्यवधान वह चीज जो बीच में पड़कर आड़ करती हो । परदाव्यवच्छेद पृथक्ता । पार्थक्य । अलगावअपमार्जन शुद्बि । सफाई । संस्कार । संशोधनप्रत्यंग शरीर का कोई अप्रधान या गौण अंगअन्वाख्यान पूर्वकथन की व्याख्याकरकच एक प्रकार का नमक जो समुद्र के पानी के निकाला जाता हैलोपक बाधक । नाशकके तट लखि कामिनी अलि पंकजहि विहाय । ताके अधरन दिसि चल्यो, रसमय गूँज सुनाय…टूट † संज्ञा स्त्री॰पीस विभाग । हिस्सा । खँड । टुकड़ाफार पु † संज्ञा पुं॰शिक पक्ष । ओर । तरफटुंड वह पेड़ जिसकी डाल टहनी आदि कट गई हों । छिन्न वृक्ष । ठूँठटूकी † संज्ञा स्त्री॰टूसा मंदार का फल । डोडाढेला ईंट, मिट्टी, कंकड, पत्थर आदि का टुकड़ा । चक्का । जैसे, ढेला फेंककर मार…फंका सूखे दाने या बुकनी की उतनी मात्रा । जितनी एक बार मुँह में फाँकी जा सके…बख्श देनेवालादर्जा ऊँचाई निचाई के क्रम के विचार से निश्चित स्थान । श्रेणी । कोटि । वर्ग ।…परकाला सीढ़ी । जीनाछ हिंदि वर्णमाला में व्यंजनों के स्पर्श नामक भेद के अंतर्गत चवर्ग का दूस…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खंडउमा-कोश खंड: भाग । टुकड़ा । हिस्सा 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खंड 📚 ➤ भाग । टुकड़ा । हिस्सा उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खंड 📚भाग । टुकड़ा । हिस्सा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें