🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खंडन
khaṃḍana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खंडन संज्ञा पुं॰ [सं॰ खण्डन] [वि॰ खंडनीय खंडित, खंड़ी]
१. तोड़ने फोड़ने की क्रिया ।
२. भजंन छेदन ।
३. किसी बात को अयथार्थ प्रमाणित करने की क्रिया । किसी सिद्धांत को प्रमाणों द्वारा असंगत ठहराने का कार्य । निराकरण । मंडन का उलटा । जैसे—उसने इस सिद्धांत का खुब खंडन किया है ।
४. नृत्य में मुँह या ओठ इस प्रकार चलाना जिसमें पढ़ने, बड़बड़ाने या खाने आदि का भाव झलके ।
५. निराश करना । हताश करना (को॰) ।
६. धोखा देना । वंचना (को॰) ।
७. बाधा देना । रुकावट करना (को॰) ।
८. डिसमिस करना । बर्खास्त करना (को॰) ।
९. विद्रोह । विरोध (को॰) ।
१०. हटाना । दूर करना (को॰) ।
११. विनष्ट करना (को॰) ।
खंडन २ वि॰
१. तोड़ने, काटने या हिस्सा करनेवाला ।
२. विनाश करनेवाला । विध्वंस करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खण्डन mfn. ifc. breaking, dividing, reducing to pieces, destroying, annihilating, removing, Gīt.
खण्डन n. the act of breaking or cutting or dividing or grinding, Hit.
hurting, injuring (esp. with the teeth), Pañcat.; Kathās. ciii; Gīt.; Caurap.
interrupting, disappointing, frustrating, Mālav.; Ragh.; Pañcat. &c.
refuting (in argument), W.
cheating, deceiving, Ragh. xix, 21; Hit.
rebellion, opposition, W.
= खण्डन-खण्ड-खाद्य, Naiṣ. vi, 113
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (336,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खंडन a. [खंड्-ल्युट्] 1 Breaking, cutting, dividing. --2 Destroying, annihilating; स्मरगरलखंडनं मम शिरसि मंडनं Gīt. 10; भवज्वरखंडन 12. --नं 1 Breaking or cutting. --2 Biting; injuring, hurting; अधरोष्ठखंडनं Pt. 1; घटय भुजबंधनं जनय रदखंडनं Gīt. 10; Ch. P. 12; दर्शनेन कृतखंडनव्यथाः R. 19. 21. --3 Disappointing, frustrating (as in love). --4 Interrupting; रसखंडनवर्जितं R. 9. 36. --5 Cheating, deceiving. --6 Refuting (in argument); N. 6. 113. --7 Rebellion, opposition. --8 Dismissal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0442-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खण्डन न० चु० खडि--भावे ल्युट् । १ भेदने, २ छेदने, ३ नि- राकरणे च । “स्मरसखं रसखण्डनवर्जितम्” “दर्शनेन- कृतखण्डनव्यथम्” रघुः । भावे युच् । तत्रार्थे स्त्री शब्दार्थनिर्वचनखण्डनया नयन्तः” श्रीहर्षखण्डनम् । खडि--करणल्यु । परमतादिनिराकरणे ५ शास्त्रभेदे यथा श्रीहर्षखण्डनं शिरोमणिपदार्थखण्डनम् । “षडः खण्ड- नखण्डखाद्यसंहजक्षोदक्षमे” नैष० । कर्त्तरिल्यु । ६ खण्डके त्रि० “स्मरगरलखण्डनम् मसशिरमिमण्डनम्” गीतगो०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2462,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खण्डनं, क्ली, (खडि भावे + ल्युट् ।) भञ्जनम् । भेदनम् । निराकरणम् । छेदनम् । यथा, -- “घटय भुजबन्धनं जनय रदखण्डनं देहि पद- पल्लवमुदारम् ॥” इति जयदेवः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-274-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खंडन" आता है (28)
अपवाद विरोध । प्रतिवाद । खंडनप्रत्यादेश खंडनप्रत्याख्यान खंडनउदसन निरसन । खंडनउच्छेद उखाड़ पखाड़ । विश्लेषण । खंडननिकृंतन छेदन । खंडनविप्रतिकार खंडन । विरोधशीर्ति तोड़ने फोड़ने की क्रिया । खंडनप्रतीपवचन विरोध । खंडन । प्रतिकूल या विपरीत कथनप्रतिकूलवाद विरोध । खंडनऊछेद पु संज्ञा पुं ॰ उच्छेद । खंडनकलप्प पु संज्ञा पुं॰ काटना । काटने का कार्य । खंडनप्रतिपोक्ति किसी के कथन के विरुद्ध कहना । विरुद्धकथन । खंडनदरणि प्रवाह । धारादिति कश्यप ऋषि की एक स्त्री जो दक्ष प्रजापति की एक कन्या और दैत्यों की माता…अपनयन दूर करना । हटानाअवदान प्रशस्त कर्मनिशुंभ वधविपक्ष विरुद्ध पक्ष । किसी बात के विरुद्ध दूसरी स्थितिप्रतिषेध निषेध । मनाहीपर्यवस्था विरोध । विरोध करना । खंड़न । प्रतिवादव्यावृत्ति खंड़ननोदन प्रेरणा । चलाने या हाँकने का कामनिरास दूर करना । निराकरणनिराकरण छाँटना । अलग करनापर्यवस्थान प्रतिवाद । खंड़ननिरासन दूर करना । नीराकरणछेह पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें