🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दिति
diti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दिति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कश्यप ऋषि की एक स्त्री जो दक्ष प्रजापति की एक कन्या और दैत्यों की माता थीं । विशेष—जब इनके सब पुत्र (दैत्य) इंद्र और देवताओं द्वारा मारे गए तब इन्होंने अपने पति कश्यप ऋषि से कहा कि अब मैं ऐसा पराक्रमी पुत्र चाहती हूँ जो इंद्र का भी दमन कर सके । कश्यप ने कहा— इसके लिये तुम्हें सौ वर्ष तक गर्भ धारण करना पडे़गा और गर्भकाल में बहुत ही पवित्रतापूर्वक रहना पडे़गा । दिति को गर्भ हुआ और वह ९९ वर्ष तक बहुत पवित्रतापूर्वक रहीं । अंतिम वर्ष में वह एक दिन रात के समय बिना हाथ पैर धोए जाकर सो रहीं । इंद्र ताक में लगे ही थे; इन्हें अपवित्र अवस्था में पाकर उन्होंने इनके ग्रभ में प्रवेश किया और अपने वज्र से जरायु के सप्त टुकडे़ कर डाले । उस समय शिशु इतना जोर से रोया और चिल्लाया कि इंद्र घबरा गए । तब उन्होंने सात टुकडों में से हर एक के फिर सात सात टुकडे टकडे़ किए । ये ही उनचास खंड मरुत् कहलाते हैं । दे॰ मरुत् । विशेष— इस शब्द में 'पुत्र' वाची शब्द लगाने से 'दैत्य' अर्थ होता है । जैसे, दितिसुत, दितितनय, दितिनंदन ।
२. तोड़ने या काटने की क्रिया । खंडन ।
३. दाता । वह जो देता हो ।
दिति २ संज्ञा पुं॰ राजा । नरेश [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दिति f. N. of a deity answering to A-diti (q.v.) as Sura to A-sura and without any distinct character, AV. vii, 7, 1 &c.; VS. xviii, 22
in ep. daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa and mother of the Daityas (see s.v.), MBh.; Hariv.; Pur.
(the Maruts are also described as her progeny or derived from the embryo in her womb divided into pieces by Indra), Hariv. 239; R. i, 46, 1
cf. Pañc. ii, 40.
2. दिति f. cutting, splitting, dividing, L.
distributing, liberality (also personified, cf. 1. दिति), RV.
दिति m. N. of a king, L.
a king, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (477,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दितिः f. 1 Cutting, splitting, dividing. --2 Liberality. --3 N. of a daughter of Dakṣa, wife of Kaśyapa and mother of the demons or daityas. --m. A king. --Comp. --जः, --तनयः a demon, a Rākṣasa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0564-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिति(ती) स्त्री दो--खण्डने क्तिच् वा ङीप् । १ दैत्य- मातरिकश्यपपत्न्याम् । “प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्या- स्त्रयोदश । अदितिर्दितिः दनुःकाला” भा० आ० ६५ अ० । ताश्च कश्यपस्य पत्न्यः “ददो स दश घर्माय कश्यपाय त्रयोदश” हरिव० ६ अ० । भावे क्तिन् न ङीप् । २ सण्डने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3576,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दितिः, स्त्री, दैत्यमाता । सा दक्षकन्या (यथा, महाभारते । १ । ६५ । १२ । “अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा ॥”) इयं कश्यपपत्नी च । (दो + भावे क्तिन् ।) खण्डनम् । इति मेदिनी । ते, २४ ॥ राजविशेषे, पुं । इति शब्दार्थकल्पतरुः ॥ (दातरि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ४ । २ । ११ । “राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वा- दितिसुरुष्य ॥” “दितिं दातारं च रास्व देहि ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-709-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें