🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:34:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पर्यय
paryaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्रम का उल्लंघन (2.7.41) अतिपात · उपात्यय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्यय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शास्त्र अथवा लोकाचारविहित । किसी नियम या क्रम का उल्लंघन । विपर्यय । गड़बड़ी ।
२. व्यतीत होना । बीतना । नष्ट होना (समय के लिये) ।
३. विनाश । नाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्य्-अय m. revolution, lapse, expiration, waste or loss (of time), Mn.; MBh. &c.
the time of revolution (of a planet), Gaṇit.
change, alteration, ib.
inversion, irregularity, confusion with (comp.), MBh.; Suśr.
contrariety, opposition, W.
deviation from enjoined or customary observances, neglect of duty, ib.
पर्य्-अय पर्य्-अयण, पर्य्-आय See under 2. परी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (605,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्ययः 1 Revolution, lapse, expiration; कालपर्ययात् Y. 3. 217; Ms. 1. 30.; 11. 27. --2 Waste or loss (of time). --3 Change, alteration. --4 Inversion; confusion, irregularity. --5 Deviation from customary observances, neglect of duty. --6 Opposition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0685-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्य्यय पु० परित्यज्य शास्त्रलौकिकमर्य्यादाम् अयः इण--भावे अच् । शास्त्रलोकव्यवहारातिक्रान्ते आचारे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4266,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्य्ययः, पुं, (परि क्रमशः अयो गमनम् ।) क्रमो- ल्लङ्घनम् । (परि शास्त्रलोकाचारमर्य्यादां परि- त्यज्य अयो गमनमुल्लङ्घनमित्यर्थः ।) व्यति- क्रमः । शास्त्रतो लोकव्यवहाराच्च प्राप्तस्यार्थस्य परित्यागः । तत्पर्य्यायः । अतिपातः २ उपा- त्ययः ३ । इत्यमरभरता ॥ विपर्य्ययः ४ अत्ययः ५ । अतिपतनम् ६ व्यत्ययः ७ अतिक्रमः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । २ । ४८ । १२ । “अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा । अमर्षं धारये चोग्रं प्रतीक्षन् कालपर्य्ययम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-073-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें