🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:22:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अतिक्रम
atikrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अतिक्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰] नियम या मर्यदा का उल्लंघन । विपरीत व्यवहार । उ॰—देवपाल का क्रोध सीमा का अतिक्रम कर चुका था, उसने खड्ग चला दिया ।—आकाश॰, पृ॰ ६९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अति-क्रम m. passing over, overstepping
lapse (of time)
overcoming, surpassing, conquering
excess, imposition, transgression, violation
neglect
determined onset.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (13,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अतिक्रमः 1 Act of overstepping, going beyond &c. --2 (a) Breach of decorum or duty; अहो अतिक्रमः Māl. 7. (b) Transgression, violation; उपचार˚ M. 4, 5. (c) Trespass; disrespect, injury, opposition; ब्राह्मण˚ त्यागो भवतामेव भूतये Mv. 2. 10 refraining from all trespass against Brāhmaṇas; दिशत्यपायं हि सतामतिक्रमः Ki. 14. 9; कुलान्यकुलतां यांति ब्राह्मणातिक्रमेण च Ms. 3. 63; एतस्मिन्नतिक्रमे परवतीयं M. 3; गुरुजनातिक्रमात् K. 160; शशिनो [] ज्येष्ठातिक्रमः 56 transgression (passing through); मर्षणीयोयमारोहणातिक्रमः 81; वात्सल्यादतिक्रमोपि Mv. 1 violation (of due limits or propriety); Mv. 4. 25. --3 Lapse, passing away (of time); अनेकसंवत्सरातिक्रमेपि U. 4; वेला˚ मं कृत्वा आगतः Pt. 1; उचितवेलातिक्रमे M. 2; संध्या˚ Rām. --4 Overcoming, conquering, surpassing; mostly with दुर्; स्वजातिर्दुरतिक्रमा, स्वभावो दुरतिक्रमः &c. --5 Neglect, omission, disregard; Ms. 11. 120. --6 A vigorous attack, determined onset (= अभिक्रम q. v.). --7 Excess. --8 Abuse, misapplication. --9 Imposition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0030-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतिक्रम पु० अति--क्रम--घञ् ह्रस्वः । उल्लङ्घने । अति- क्रान्तः क्रममिति अत्या० स० । लङ्घितक्रमे त्रि० । दुर् + अति + क्रम--कर्म्मणि खल् । दुःखेनातिक्रमणीये त्रि० । “कालो हि दुरतिक्रम” इति “स्वभावो दुरतिक्रम” इति च पुरा० । भावे ल्युट् । अतिक्रमणम् अत्रैव न० । भावे क्तिन् । अतिक्रान्तिरत्रार्थे स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0099,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अतिक्रमः, पुं, (अतिक्रान्तः क्रमः नियमः, अति क्रम् + भावे घञ् वृद्ध्यभावः) क्रमोल्लङ्घनं । तत्- पर्य्यायः । अतिपातः २ (अति पत् + भावे घञ्) उपात्ययः ३ पर्य्यायः ४ । अभिक्रमः । रणे शत्रून् प्रति अभीतयोधादेर्गमनं । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-025-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अतिक्रम" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें