🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:41:45 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पर्यय (पुंलिङ्ग)

क्रान्ति, पतन, निःश्वास

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्ययःपर्ययौपर्ययाः
द्वितीयापर्ययम्पर्ययौपर्ययान्
तृतीयापर्ययेणपर्ययाभ्याम्पर्ययैः
चतुर्थीपर्ययायपर्ययाभ्याम्पर्ययेभ्यः
पञ्चमीपर्ययात् / पर्ययाद्पर्ययाभ्याम्पर्ययेभ्यः
षष्ठीपर्ययस्यपर्यययोःपर्ययाणाम्
सप्तमीपर्ययेपर्यययोःपर्ययेषु
सम्बोधनहे पर्ययहे पर्ययौहे पर्ययाः

अर्थ: क्रान्ति, पतन, निःश्वास
संस्कृत: पर्याय: अतिपात, उपात्यय

📚 अमरकोश में:
• उल्लंघन (३.२.३३) — पर्याय: अतिक्रम, अतिपात, उपात्यय
• क्रम का उल्लंघन (२.७.४१) — पर्याय: अतिपात, उपात्यय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें