🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:06:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पर्ययः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर्ययः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पर्ययः

अर्थ: क्रान्ति, पतन, निःश्वास

संस्कृत: क्रमोल्लङ्घनम्, अतिक्रमः · पर्याय: अतिपात, उपात्यय

व्युत्पत्ति: परि + इ + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पर्यय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परि + अय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पर्यय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्ययःपर्ययौपर्ययाः
द्वितीयापर्ययम्पर्ययौपर्ययान्
तृतीयापर्ययेणपर्ययाभ्याम्पर्ययैः
चतुर्थीपर्ययायपर्ययाभ्याम्पर्ययेभ्यः
पञ्चमीपर्ययात् / पर्ययाद्पर्ययाभ्याम्पर्ययेभ्यः
षष्ठीपर्ययस्यपर्यययोःपर्ययाणाम्
सप्तमीपर्ययेपर्यययोःपर्ययेषु
सम्बोधनहे पर्ययहे पर्ययौहे पर्ययाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पर्यय
पर्यय
paryaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्रम का उल्लंघन (2.7.41) अतिपात · उपात्यय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्यय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शास्त्र अथवा लोकाचारविहित । किसी नियम या क्रम का उल्लंघन । विपर्यय । गड़बड़ी ।
२. व्यतीत होना । बीतना । नष्ट होना (समय के लिये) ।
३. विनाश । नाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्य्-अय m. revolution, lapse, expiration, waste or loss (of time), Mn.; MBh. &c.
the time of revolution (of a planet), Gaṇit.
change, alteration, ib.
inversion, irregularity, confusion with (comp.), MBh.; Suśr.
contrariety, opposition, W.
deviation from enjoined or customary observances, neglect of duty, ib.
पर्य्-अय पर्य्-अयण, पर्य्-आय See under 2. परी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (605,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्ययः 1 Revolution, lapse, expiration; कालपर्ययात् Y. 3. 217; Ms. 1. 30.; 11. 27. --2 Waste or loss (of time). --3 Change, alteration. --4 Inversion; confusion, irregularity. --5 Deviation from customary observances, neglect of duty. --6 Opposition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0685-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्य्यय पु० परित्यज्य शास्त्रलौकिकमर्य्यादाम् अयः इण--भावे अच् । शास्त्रलोकव्यवहारातिक्रान्ते आचारे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4266,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्य्ययः, पुं, (परि क्रमशः अयो गमनम् ।) क्रमो- ल्लङ्घनम् । (परि शास्त्रलोकाचारमर्य्यादां परि- त्यज्य अयो गमनमुल्लङ्घनमित्यर्थः ।) व्यति- क्रमः । शास्त्रतो लोकव्यवहाराच्च प्राप्तस्यार्थस्य परित्यागः । तत्पर्य्यायः । अतिपातः २ उपा- त्ययः ३ । इत्यमरभरता ॥ विपर्य्ययः ४ अत्ययः ५ । अतिपतनम् ६ व्यत्ययः ७ अतिक्रमः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । २ । ४८ । १२ । “अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा । अमर्षं धारये चोग्रं प्रतीक्षन् कालपर्य्ययम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-073-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर्ययःपर्यय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परि + अय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पर्ययः 📚 ➤ क्रान्ति, पतन, निःश्वास
संस्कृत: क्रमोल्लङ्घनम्, अतिक्रमः · पर्याय: अतिपात, उपात्यय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर्यय 📚शास्त्र अथवा लोकाचारविहित । किसी नियम या क्रम का उल्लंघन । विपर्यय । ग…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पर्यय
उल्लंघन (३.२.३३) — अतिक्रम, अतिपात, उपात्यय
क्रम का उल्लंघन (२.७.४१) — अतिपात, उपात्यय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पर्ययः: परि + इ + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें