🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:06:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपाय
apāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपाय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [ स्त्री॰ अपायी]
१. विश्लेष । अलगाव ।
२. अपगमन । पीछे हटना ।
३. नाश । उ॰— सब अपाय भय खोय सदा सुभ करत जाय है ।— बुद्ध च॰, पृ॰ २१९ ।
४. पु अन्यथाचार । अनरीति । उपद्रव । उ॰— करिय संभार कोसल राय । अकनि जाके कठिन करतब अमित अनय अपाय ।— तुलसी [को॰] ।
५. खतरा । विध्न [को॰] ।
६. हानि । क्षति (को॰) ।
७. शब्दांत । शब्द की समाप्ति ।
८. गायब होना । लुप्त होना [को॰] ।
अपाय २ पु वि॰ [सं॰ अ= नहीं+ पाद प्रा॰ पाय= पैर]
१. बिना पैर का । लँगडा । अपाहिज ।
२. निरूपाय । असमर्थ । उ॰—राम नाम के जपे पै जाय जिय की जरनि । कलिकाल अपर उपाय ते अपाय भय जैसे तम जारिबे को चित्र को तरनि ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपाय See अपे.
अपाय m. going away, departure
destruction, death, annihilation
injury, loss
misfortune, evil, calamity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (54,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपाय --यिन् See under अपे.
अपायः 1 [इ-अच्] Going away, departure. --2 Separation; धुवमपायेऽ पादानं P. I. 4. 24 (अपायो विश्लेषः Sk); येन जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलं Bk. 6. 75. --3 Disappearance, vanishing, absence; सूर्यापाये Me. 80 at the time of sunset; क्षणदापायशशांकदर्शनः R. 8. 74 close of night; जलापायविपांडुराणि Śi. 4. 5; 4. 54; 18. 1. --4 Destruction, loss, death, annihilation; करणापायविभिन्नवर्णया R. 8. 42 loss, 83; मालत्यपायमधिगम्य Māl. 10. 9 death or disappearance of M. --5 An evil, ill, misfortune, risk, calamity, danger (oft. opp. अपाय); तदपि मरणापायचकितः Bh. 3. 9; तदनेन पापबुद्धिनोपायश्चिंतितो नापायः Pt. 1 not the danger (resulting from the plan); उपायं चिंतयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिंतयेत् Pt. 1. 406; अपायसंदर्शनजां विपत्तिमुपायसंदर्शनजां च सिद्धिं 1. 61; बह्वपाये वने Pt. 1 exposed to many dangers, dangerous; कायः संनिहितापायः H. 4. 65 exposed to dangers or calamities; सत्येऽप्यपायमपेक्षते H. 4. 102; Ki. 14. 19. --6 Loss, detriment, injury. --7 The end (of a word).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0116-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपाय पु० अप + इण्--अच् । १ विश्लेषजनकक्रियायाम् “ध्रुव- मपायेऽपादानमिति” पा० । “अपाये विश्लेषजनकक्रिया- यामिति” सि० कौ० । “अपाये यदुदासीनमिति” हरि० । २ नाशे ३ अपगमने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0245,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपायः, पुं, (अप + इन् + भावे अच् ।) विश्लेषः । इति रामतर्कवागीशः ॥ चलनं । इति दुर्गादासः ॥ विनाशः । यथा, -- “सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्ज- गत्” । इति काशीखण्डं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-068-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें