🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:49:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपाय

अर्थ: चले जाना,विदाई

व्युत्पत्ति: अप+इ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अपा (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपायःअपायौअपायाः
द्वितीयाअपायम्अपायौअपायान्
तृतीयाअपायेनअपायाभ्याम्अपायैः
चतुर्थीअपायायअपायाभ्याम्अपायेभ्यः
पञ्चमीअपायात् / अपायाद्अपायाभ्याम्अपायेभ्यः
षष्ठीअपायस्यअपाययोःअपायानाम्
सप्तमीअपायेअपाययोःअपायेषु
सम्बोधनहे अपायहे अपायौहे अपायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपाय
अपाय
apāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपाय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [ स्त्री॰ अपायी]
१. विश्लेष । अलगाव ।
२. अपगमन । पीछे हटना ।
३. नाश । उ॰— सब अपाय भय खोय सदा सुभ करत जाय है ।— बुद्ध च॰, पृ॰ २१९ ।
४. पु अन्यथाचार । अनरीति । उपद्रव । उ॰— करिय संभार कोसल राय । अकनि जाके कठिन करतब अमित अनय अपाय ।— तुलसी [को॰] ।
५. खतरा । विध्न [को॰] ।
६. हानि । क्षति (को॰) ।
७. शब्दांत । शब्द की समाप्ति ।
८. गायब होना । लुप्त होना [को॰] ।
अपाय २ पु वि॰ [सं॰ अ= नहीं+ पाद प्रा॰ पाय= पैर]
१. बिना पैर का । लँगडा । अपाहिज ।
२. निरूपाय । असमर्थ । उ॰—राम नाम के जपे पै जाय जिय की जरनि । कलिकाल अपर उपाय ते अपाय भय जैसे तम जारिबे को चित्र को तरनि ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपाय See अपे.
अपाय m. going away, departure
destruction, death, annihilation
injury, loss
misfortune, evil, calamity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (54,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपाय --यिन् See under अपे.
अपायः 1 [इ-अच्] Going away, departure. --2 Separation; धुवमपायेऽ पादानं P. I. 4. 24 (अपायो विश्लेषः Sk); येन जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलं Bk. 6. 75. --3 Disappearance, vanishing, absence; सूर्यापाये Me. 80 at the time of sunset; क्षणदापायशशांकदर्शनः R. 8. 74 close of night; जलापायविपांडुराणि Śi. 4. 5; 4. 54; 18. 1. --4 Destruction, loss, death, annihilation; करणापायविभिन्नवर्णया R. 8. 42 loss, 83; मालत्यपायमधिगम्य Māl. 10. 9 death or disappearance of M. --5 An evil, ill, misfortune, risk, calamity, danger (oft. opp. अपाय); तदपि मरणापायचकितः Bh. 3. 9; तदनेन पापबुद्धिनोपायश्चिंतितो नापायः Pt. 1 not the danger (resulting from the plan); उपायं चिंतयेत्प्राज्ञस्तथापायं च चिंतयेत् Pt. 1. 406; अपायसंदर्शनजां विपत्तिमुपायसंदर्शनजां च सिद्धिं 1. 61; बह्वपाये वने Pt. 1 exposed to many dangers, dangerous; कायः संनिहितापायः H. 4. 65 exposed to dangers or calamities; सत्येऽप्यपायमपेक्षते H. 4. 102; Ki. 14. 19. --6 Loss, detriment, injury. --7 The end (of a word).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0116-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपाय पु० अप + इण्--अच् । १ विश्लेषजनकक्रियायाम् “ध्रुव- मपायेऽपादानमिति” पा० । “अपाये विश्लेषजनकक्रिया- यामिति” सि० कौ० । “अपाये यदुदासीनमिति” हरि० । २ नाशे ३ अपगमने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0245,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपायः, पुं, (अप + इन् + भावे अच् ।) विश्लेषः । इति रामतर्कवागीशः ॥ चलनं । इति दुर्गादासः ॥ विनाशः । यथा, -- “सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्ज- गत्” । इति काशीखण्डं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-068-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपायअपाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अपा (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपाय 📚 ➤ चले जाना,विदाई

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपाय 📚विश्लेष । अलगाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपाय: अप+इ+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें