🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवसाद
avasāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवसाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाश । क्षय ।
२. बिषाद ।
३. दीनता ।
४. थकावट ।
५. कमजोरी ।
६. कानून में कारण की सदीषता जिसकी वजह से मुकदमा गिर जाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-साद m. sinking (as of a chair), Suśr.
the growing faint (as of a sound), ib.
failing, exhaustion, fatigue, lassitude, ib.
defeat, Mālav.
want of energy or spirit (especially as proceeding from doubtful or unsuccessful love), L.
(in law) badness of a cause, L.
end, termination, L. (cf. निर्-अव्˚.)
अव-साद &c. See अव-√ सद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (105,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवसादः 1 Sinking, fainting, sitting down; Ki. 18. 47; अनवसादः safety, protection; failure, as of the voice. --2 Ruin, loss, destruction, decline; पर्यायजयावसादा Ki. 17. 18; विपदेति तावदवसादकरी Ki. 18. 23, 6. 41, 3. 38; Mv. 2. --3 End, termination. --4 Want of energy, exhaustion, languor, fatigue; किमिवावसादकरमात्मवतां Ki. 6. 19. --5 (In law) Badness of a cause, defeat, losing (a cause); अलं स्वपक्षावसादशंकया M. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0190-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसाद पु० अव + सद--घञ् । १ नाशे, २ विषादे, ३ स्वकार्य्याक्षमत्व रूपावसन्नतायाञ्च । “विपदेति तावदवसादकरी” किरा० “वैद्यासनावसादो वा रोगी वा स्यादधोमुखः “स्वरावसादो षुर्घुरक” इति च सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसादः, पुं, (अव + सद् + घञ् ।) अवसन्नता । तत्पर्य्यायः । विषादः २ सादः ३ विषण्णता ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ (शेषः । क्षयः । यथा, -- “धैर्य्यावसादेन हृतप्रसादा वन्यद्विपेनेव निदाघसिन्धुः” । इति किरातार्ज्जुनीये ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें