🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:09:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्सादन
utsādana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उबटन लगाना (2.6.122) उद्वर्तन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्सादन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाश । क्षय ।
२. बाधा देना । रोकना ।
३. उबटन या सुगंधित लेप लगाना ।
४. घाव का पूरा होना ।
५. ऊपर चढ़ना ।
६. उठाना ।
७. भली भाँति खेत जोतना या दुबारा खेत जोतना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-सादन n. putting away or aside
suspending, interrupting, omitting, ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvŚr.
destroying, overturning, MBh.; R.; Bhag.
rubbing, chafing, anointing, Mn.; Suśr.; ŚāṅkhGṛ.
causing a sore to fill up, healing it, Suśr.
a means of healing a sore, Car.
going up, ascending, rising, L.
raising, elevating, L.
ploughing a field twice or thoroughly, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्सादनं 1 Destroying, overturning; उत्सादनार्थं लोकानां Mb.; Bg. 17. 19. --2 Suspending, interrupting. --3 Cleaning the person with perfumes, chafing the limbs; Ms. 2. 209, 211. --4 Healing a sore. --5 Going up, ascending, rising. --6 Elevating, raising. --7 Ploughing a field twice (or thoroughly).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0299-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्सादन उद् + सद--णिच्--ल्युट् । १ उत्सारणे, २ उद्वर्त्तने कषाय द्रव्येण स्नेहाद्यपसारणे ३ उच्छेदकरणे “उत्सादानार्थं लोकानां रात्रौ घ्नन्ति ऋषीनिह” भा० व० १०३ अ० । “उत्सादनार्थं लोकानां धुन्धुर्नाम महासुरः” भा० व०१०० अ० । “न हि द्वैतवने किञ्चित् विद्यतेऽन्यत् प्रयोज- नम् । उत्सादनमृते तेषां वनस्थानां महाद्युते!” भा० व० २३७ अ० । स्थानान्तरनयने “क्रयणवेद्यारम्भण प्रव- र्ग्योत्सादनेत्या०” कात्या०१४, १, १३, “उपसदन्ते प्रव- र्ग्योत्सादनम्” कात्या० १८, ३, १० । उत्साद्यतेऽत्र उद् + सद--णिच् आधारे ल्युट् । महावीरादिपरित्यागदेशे । “उत्सादनदेशं गच्छन्ति सामगानानन्तरम्” कात्या० २६, ७, १०, उत्सादनदेशं प्रति आगच्छन्ति उत्सादनं महावीराणां परित्यागः स यत्र देशे विहितः श्रुतौ” कर्क०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्सादनं, क्ली, (उत् + सद् + णिच् + ल्युट् ।) समु- ल्लेखः । उद्वाहनम् । उद्वर्त्तनम् । इति मेदिनी ॥ (“उत्सादनञ्च गात्रानां स्नापनोच्छिष्टभोजने” । इति मनुः । २ । २०९ ॥ विनाशः । उन्मूलनम् ॥ “पूर्व्वं क्षत्रबधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः । क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्” ॥ इति रामायणम् । १ । ७४ । २१ ॥ औषधलेपना- दिना व्रणस्य संशोधनम् । तथा, -- सुश्रुते । “अपामार्गोऽश्वगन्धा च तालपत्री सुवर्च्चला । उत्सादने प्रशस्यन्ते काकोल्यादिश्च यो गणः” ॥ “उत्सादनात् भवेत् स्त्रीणां विशेषात्कान्तिमद्वपुः । प्रहर्षसौभाग्यमृजालाघवादिगुणान्वितम्” ॥ इति चिकित्सितस्थाने २४ अध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-228-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें