🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:30:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सिद्धि
siddhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निष्ठा (3.3.47) नाश · अन्त
ऋद्धि औषधि के नाम (2.4.112) योग्य · ऋद्धि · लक्ष्मी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिद्धि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] शिव का एक नाम [को॰] ।
सिद्धि २ संज्ञा स्त्री॰
१. काम का पूरा होना । पूर्णता । प्रयोजन निकलना । जैसे,—कार्य सिद्ध होना ।
२. सफलता । कृतकार्यता । कामयाबी ।
३. लक्ष्यबेध । निशाना मारना ।
४. परिशोध । बेबाकी । चुकता होना (ऋण का) ।
५. प्रमाणित होना । साबित होना ।
६. किसी बात का ठहराया जाना । निश्चय । पक्का होना ।
७. निर्णय । फैसला । निबटारा ।
८. हल होना ।
९. परिपक्वता । पकंना । सीझना ।
१०. वृद्धि । भाग्योदय । सुखसमृद्धि ।
११. तप या योग के पूरे होने की अलौकिक शक्ति या संपन्नता । विभूति । विशेष—योग की अष्टसिद्धियाँ प्रसिद्ध हैं—अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व, और वशित्व । पुराणों में ये आठ सिद्धियाँ और बतलाई गई हैं अंजन, गुटका, पादुका, धातुभेद, वेताल, वज्र, रसायन और योगिनी । सांख्य में सिद्धियाँ इस प्रकार कही गई हैं तार, सुतार, तारतार, रम्यक, आधिभौतिक, आधिदैविक और आध्यात्मिक ।
१२. मुक्ति । मोक्ष ।
१३. अद्भुत प्रवीणता । कौशल । निपुणता । कमाल । दक्षता ।
१४. प्रभाव । असर ।
१५. नाटक के छत्तीस लक्षणों में से एक जिससे अभिमत वस्तु की सिद्धि के लिये अनेक वस्तुओं का कथन होता है । जैसे,—कृष्ण में जो नीति थी, अर्जुन में जो विक्रम था, सब आपकी विजय के लिये आप में आ जाय ।
१६. ऋद्धि या वृद्धि नाम की ओषधि ।
१७. बुद्धि ।
१८. संगीत में एक श्रुति ।
१९. दुर्गा का एक नाम ।
२०. दक्ष प्रजापति की एक कन्या जो धर्म की पत्नी थी ।
२१. गणेश की दो स्त्रियों में से एक ।
२२. मेढ़ासिगी ।
२३. भाँग । विजया ।
२४. छप्पय छंद के ४१ वें भेद का नाम जिसमें ३० गुरु और ९२ लधु कुल १२२ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती हैं ।
२५. राजा जनक की पुत्रवधू । लक्ष्मीनिधि की पत्नी ।
२६. किसी नियम या विधि की वैधता (को॰) ।
२७. समस्या का समाधान (को॰) ।
२८. तत्परता (को॰) ।
२९. सिद्धपादुका जिसे पहनकर जहाँ कही भी आवागमन किया जा सके (को॰) ।
३०. अंतर्धान । लोप (को॰) ।
३१. उत्तम प्रभाव । अच्छा असर (को॰) ।
सिद्धि गुटिका पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह गुटिका जिसकी सहायता से रसायन बनाया या इसी प्रकार की और कोई सिद्धि की जाती हो । उ॰—सिद्धि गुटिका अब मो सँग कहा । भएउँ राँग सन हिय न रहा ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सिद्धि f. driving off, putting aside, Yājñ.
2. सिद्धि f. (for 1. See p. 1215, col. 1) accomplishment, performance, fulfilment, complete attainment (of any object), success, MBh.; Kāv. &c.
the hitting of a mark (loc.), Kām.
healing (of a disease), cure by (comp.), Yājñ.
coming into force, validity, ib.
settlement, payment, liquidation (of a debt), Mn. viii, 47
establishment, substantiation, settlement, demonstration, proof, indisputable conclusion, result, issue, RPrāt.; Up.; Sarvad.
decision, adjudication, determination (of a lawsuit), W.
solution of a problem, ib.
preparation, cooking, maturing, maturity, ib.
readiness, W.
prosperity, personal success, fortune, good luck, advantage, Mn.; MBh. &c.
supreme felicity, bliss, beatitude, complete sanctification (by penance &c.), final emancipation, perfection, L.
vanishing, making one's self invisible, W.
a magical shoe (supposed to convey the wearer wherever he likes), ib.
the acquisition of supernatural powers by magical means or the sup˚ faculty so acquired (the eight usually enumerated are given in the following Śloka, अणिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यम् महिमा तथा । ईशित्वं च वशित्वं च तथा कामावसायिता ; sometimes 26 are added, e.g. दूर-श्रवण, सर्वज्ञ-त्व, अग्नि-स्तम्भ &c.), Sāṃkhyak.; Tattvas.; Sarvad.
any unusual skill or faculty or capability (often in comp.), Pañcat.; Kathās.
skill in general, dexterity, art, Car.
efficacy, efficiency, Kāv.; Pañcat.
understanding, intellect, W.
becoming clear or intelligible (as sounds or words), BhP.
(in rhet.) the pointing out in the same person of various good qualities (not usually united), Sāh.
(prob.) a work of art, Rājat. iii, 381
a kind of medicinal root (= ऋद्धि or वृद्धि), L.
(in music) a partic. Śruti, Saṃgīt.
a partic. Yoga (either the 16th or 19th), Col.
Success or Perfection personified, MBh.; VarBṛS.
N. of Durgā, Kathās.
of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma, Pur.
of the wife of Bhaga and mother of Mahiman, BhP.
of a friend of Danu, Kathās.
of one of the wives of Gaṇeśa, RTL. 215, 2
N. of Śiva (in this sense m.), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1215,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिद्धिः f. [सिध्-क्तिन्] 1 Accomplishment, fulfilment, completion, perfection, complete attainment (of an object); क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे Subhāṣ. --2 Success, prosperity, welfare, well-being. --3 Establishment, settlement. --4 Substantiation, demonstration, proof, indisputable conclusion. --5 Validity (of a rule, law &c.). --6 Decision, adjudication, settlement (of a lawsuit). --7 Certainty, truth, accuracy, correctness. --8 Payment, liquidation (of a debt). --9 Preparing, cooking (as of drugs &c.). --10 The solution of a problem. --11 Readiness. --12 Complete purity or sanctification. --13 A superhuman power or faculty; (these faculties are eight: --अणिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा । ईशित्वं च वशित्वं च तथा कामावसायिता). --14 The acquisition of supernatural powers by magical means. --15 Marvellous skill or capability. --16 Good effect or result. --17 Final beatitude, final emancipation. --18 Understanding, intellect. --19 Concealment, vanishing, making oneself invisible. --20 A magical shoe. --21 A kind of Yoga. --22 N. of Durgā. --23 Complete knowledge. --24 Advantage, use, good effect. --25 N. of Śiva (m. in this sense). --Comp. --द a. {1} granting success or supreme felicity. {2} giving the eight superhuman faculties; Māl. 5. 1. --(दः) an epithet of Śiva. --दात्री an epithet of Durgā. --योगः a particular auspicious conjunction of planets.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1124-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिद्धि स्त्री सिध--क्तिन् । १ऋद्धिनामौषधे अमरः । २ योगभेदे ३ अन्तर्द्धाने ४ निष्पत्तौ ५ पाके ६ पादुकायाम् ७ वृद्धौ मेदि० ८मोक्षे हेमच० ९ सम्पत्तौ धरणिः १० अणिमाद्यष्टविधै- श्वर्य्ये ११ बुद्धौ शब्दच० १२ साध्यवत्तया निश्चये च । १३ सांख्योक्ते ऊहादिके सिद्धिहेतुभेदे “ऊहादिभिः सिद्धिः” सां० सू० । “ऊहादिभैदैः सिद्धिरष्टधा- भवतीत्यर्थः । इदमपि सूत्रं कारिकया व्याख्यातम् । “ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविघातास्त्रयः सुहृत्प्राप्तिः । दानं च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कुशस्त्रिविधः” इति । “अस्वा अयमर्थः । अत्राध्यात्मिकादिदुःखत्रयप्र- तियोमिकत्वात् त्रयो दुःखविघातामुख्यसिद्धयः । इतरास्तु तत्साधनत्वाद्गौण्यः सिद्धयः । तत्रोही यथा उप- देशादिकं विनैव प्राग्भवीयाभ्यासभ्यासवशात् तत्त्वस्य स्वयमूहनमिति । शब्दस्तु यथा अन्यदीयपाठमाकर्ण्य स्वयं वा शास्त्रमाकलय्य यज्ज्ञानं जायते तदिति । अध्ययनं यथा शिष्याचार्य्यभावेन शास्त्राध्ययनाज्ज्ञान- मिति । सुहृत्प्राप्तिर्यथा । स्वयमुपदेशार्थं गृहागतात् परमकारुणिकाज्ज्ञानलाभ इति । दानं यथा धना- दिदानेन परितोषिताज्ज्ञानलाभ इति । एषु च पूर्व- स्त्रिविध ऊहशब्दाध्ययनरूपो मुख्यसिद्धेरङ्कुश आक- र्षकः । सुहृतप्राप्तिदानयोरूहादित्रयापेक्षया मन्दसा- धनत्वप्रतिपादनायेदमुक्तम् । कश्चित्त्वेतासामष्टसिद्धी- नामङ्कुशो निवारकः पूर्वस्त्रिविधो विपर्य्ययाशक्ति- तृष्टिरूपो भवति बन्धकत्वादिति व्याचष्टे तन्न । तुष्ट्य- भावस्याशक्तितया बाधिर्य्यादिवत् सिद्धिविरोधितालाभेन तुष्ट्यतुष्ट्योः सिद्धिविरोधित्वासम्भवात् । ननूहादिभिरेव कथं सिद्धिरुच्यते मन्त्रतपःसमाध्यादिभिरप्यणिमाद्यष्ट- सिद्धेः सर्वशास्त्रसिद्धत्वादिति तत्राह” भा० । “नेतरा- [] दितरहानेन विना” सू० । “इतरादूहनादिपञ्चकभिन्नात् । तप आदेस्तात्त्विकी न सिद्धिः कुत इतरहानेन वि ना यतः सा सिद्धिरितरस्य विपर्ययस्य हानं विनैव भवत्यतः संसारापरिपन्थित्वात् सा सिद्व्याभास एव न तु ता- त्त्विकी सिद्धिरित्यर्थः । तथा चोक्तं योगसूत्रेण । “ते समाघावुपसर्गाव्युत्थाने सिद्धयः” इति प्र० भाष्यम् । पात० सू० भाष्ययोश्च एकत्र विषयविशेषे धारणाध्यान- समाधित्रयरूपसंयमविशेषात् कतिचित् सिद्धयो दर्शिताः यथा “परिणामत्रयसयमादतीतानागतज्ञानम्” सू० । “धर्मलक्षणावस्थापरिणामेषु सयमात् योगिनां भवत्यतो- तानागतज्ञानं धारणाध्यानसनाधित्रयमेकत्र संयम उक्त- स्तेन परिणामत्रयं साक्षात्क्रियमाणमतीतानागतज्ञानं सम्पादयति” भा० । “शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात् सङ्करस्तत्प्रविभागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम्” सू० । “स- स्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम्” सू० । “प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम्” सू० । “कायरूपसंयमात्तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्द्धानम्” सू० । “सोपक्रमं निरुपक्रमञ्च कर्म ततसंयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा” सू० । “मैत्र्यादिषु बलानि” सू० । “बलेषु हस्तिबलादीनि” सू० । “प्रवृत्त्यालोक- न्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम्” सू० । “भुवनज्ञानं सूर्य्ये संयमात्” सू० । “चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम्” सू० । “ध्रुवे तद्गतिज्ञानम्” सू० । “नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम्” सू० । “कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः” सू० । “कूर्मनाड्यां स्थैर्य्यम्” सू० । “मूर्द्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम्” सू० । “प्रातिभाद्वा सर्वम्” सू० । “हृदये चित्तसंवित्” सू० । “सत्वपुरु- षयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषोभोगः परार्थत्वात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम्” सू० । “ततः प्रातिभश्रा- वणवेदनादर्शास्वादवार्त्ता
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिद्धिः, स्त्री, (सिध + क्तिन् ।) दुर्गा । यथा, -- साधनात् सिद्धिरित्युक्ता साधका वाथ ईश्वरी ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ ऋद्धिनामौषधम् । इत्यमरः । २ । ४ । ११२ ॥ योगविशेषः । निष्पत्तिः । यथा, मनुः । २ । ९७ । “वेदास्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्च तपांसि च । न विप्रदुष्टभावस्य सिद्धिं गच्छन्ति कर्हिचित् ॥”) पादुका । अन्तर्द्धिः । वृद्धिः । इति मेदिनी ॥ मोक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनुः । १२ । ११ । “कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति ॥”) सम्पत्तिः । इति धरणिः ॥ बुद्धिः । इति शब्द- रत्नावली ॥ * ॥ अष्टसिद्धिनामलक्षणानि यथा, “अणिमा महिमा चैव लघिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यञ्च तथेशित्वं वशित्वञ्च तथापरम् ॥ यत्र कामावसायित्वं गुणानेतानथैश्वरान् । प्राप्नोत्यष्टौ नरव्याघ्र परनिर्व्वाणसूचकान् ॥ सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरोऽणीयान् शीघ्रत्वाल्लघिमा गुणः । महिंमाशेषपूज्यत्वात् प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् ॥ प्राकाम्यमस्य व्यापित्वात् ईशित्वं चेश्वरो यतः । वशित्वात् वशिता नाम योगिणः सप्तमो गुणः ॥ यत्रेच्छास्थानमप्युक्तं यत्र कामावसायिता । ऐश्वर्य्यं कारणैरेभिर्योगिनः प्रोक्तमष्टधा ॥” इति मार्कण्डेये दत्तात्रेयालकसंवादे योगवल्लभ- नामाध्यायः ॥ * ॥ (अष्टादशसिद्धिनामानि यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । १ । ६ । १८ -- १९ । “अणिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा । ईशित्वञ्च वशित्वञ्च सर्व्वकामावसायिता ॥ सर्व्वज्ञदूरश्रवणं परकायप्रवेशनम् । [] वाक्सिद्धिः कल्पवृक्षत्वं स्रष्टुंसंहर्त्तुमीशता । अमरत्वञ्च सर्व्वाङ्गं सिद्धयोऽष्टादश स्मृताः ॥”) भावनासिद्धिर्यथा, -- “तीर्थे कान्तेऽभीष्टदेवे गुरौ मन्त्रे भवौषधे । आस्था च यादृशी यासां सिद्धिस्तासाञ्च तादृशी ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३९ अध्यायः ॥ ज्ञानात् सिद्धिर्यथा, -- “तस्मात् त्वमपि भूपाल देहि न्यायार्ज्जितं धनम् । दानात् ज्ञानं ततः प्राप्य ज्ञानात् सिद्धिमवा- प्स्यसि ॥” इति वह्निपुराणे शिवेरुपाख्याननामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-351-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सिद्धि" आता है (16)
साधन किसी काम को सिद्ध करने की क्रिया । सिद्धि । विधानसाधना कोई कार्य सिद्ध या संपन्न करने की क्रिया । सिद्धिइंद्राशन भाँग । सिद्धि । विजयासंवृत्ति निष्पत्ति । सिद्धिसंपाद समाप्ति । पूर्ति । निष्पन्नता । सिद्धिराद्धि सिद्ध होने का भाव । सफलता । सिद्धिसमापना संपन्न होने का भाव । निष्पत्ति । परिणति । सिद्धि । संपन्नतावशिमा योग की आठ सिद्धियों में से एक वशित्व । सिद्धिसंपदू सिद्धि । पूर्णतासफलता सफल होने का भाव । कामयाबी । सिद्धिसाफल्य सफल होने का भाव । सफलता । कृतकार्यताउपपत्ति हेतु द्वारा किसी वस्तु की स्थिति का निश्चयनिष्पत्ति समाप्ति । अंतसिद्धता सिद्ध होने की अवस्थासार्थकता सार्थक होने का भावहर्षाश्रु वह वस्तु जिसके ग्रहण से आनंद की अनुभूति हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें