🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:45:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संवर्त
saṃvarta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवर्त संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जुटना । भिड़ना । (शत्रु से) ।
२. लपेटने की क्रिया भाव । लपेट ।
३. फेरा । घुमाव । चक्कर ।
४. प्रलय । कल्पांत ।
५. एक कल्प का नाम ।
६. लपेटी या बटोरी हुई वस्तु ।
७. पिंडी । गोला ।
८. बट्टी । टिकिया ।
९. घना समूह । घनी राशि ।
१०. प्रलयकाल के सात मेघों में से एक ।
११. इंद्र का अनुचर एक मेघ जिससे बहुत जल बरसता है । विशेष—मेघों के द्रोण, आवर्त्त, पुष्कलावर्त आदि कई नाम कहे गए हैं । जिस प्रकार आवर्त बिना जल का माना गया है, उसी प्रकार संवर्त अत्यंत अधिक जलवाला कहा गया है ।
१२. मेघ । बादल ।
१३. संवत्सर । वर्ष ।
१४. एक दिव्यास्त्र ।
१५. एक केतु का नाम ।
१६. निश्चित समय पर होनेवाला प्रलय । खड प्रलय (को॰) ।
१७. संकोच । आकुंचन (को॰) ।
१८. ग्रहों का एक योग ।
१९. विभीतक । बहेड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-वर्त ˚तक &c. See under सं-√ वृत्.
सं-वर्त m. meeting, encountering (an enemy), MBh.
rolling up, destruction, (esp.) the periodical destruction or dissolution of the world, MBh.; R.; BhP.
a partic. cosmic period or Kalpa (q.v.), Cat.
anything rolled or kneaded, a lump or ball (of cake), Kauś.
a young rolled-up leaf, ĀpGṛ.
a dense mass (of people), Mālatīm.
a rain-cloud, R.; Hariv.
a partic. kind of cloud (abounding in water and so distinct from the Ā-varta which has no water; cf. द्रोण, पुष्कलोवर्तक), L.
N. of one of the 7 clouds at the dissolution of the universe (cf. भीमनाद), Cat.
a year, L.
a partic. mythical weapon, Hariv.; R.
a partic. comet, VarBṛS.
a partic. conjunction of planets, ib.
Terminalia Bellerica, L.
Cicer Arietinum, L.
N. of a Muni and legislator (cf. -स्मॄति and बृहत्-संव्˚), Yājñ.
of an Aṅgirasa (and author of RV. x, 172), AitBr. &c.
सं-वर्त n. du. (with इन्द्रस्य) N. of two Sāmans, ĀrṣBr. (perhaps w.r. for सां-व्˚, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवर्तः 1 Turning towards. --2 Dissolution, destruction. --3 The periodical destruction of the world; Mv. 6. 26. --4 A cloud. --5 A cloud of a particular class (abounding in water). --6 N. of one of the seven clouds that rise at the dissolution of the world. --7 A year. --8 A collection, multitude.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवर्त्त पु० सम्यक् वर्त्त्यते परावर्त्त्यतेऽत्र सम् + वृत--णिच्- आधारे अच् । १ प्रलयकाले अमरः । २ स्मृतिकारकमुनिभेदे ३ कर्षफलवृक्षे मेदि० ४ मेधे शब्दच० ५ मेघनायकभेदे च । “त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषिते क्रमात् । आवर्त्तं विद्धि संवर्त्तं पुष्करं द्राणमम्बुदम् । आवर्त्तो निर्जलो मेघः संवर्त्तश्च बहूदकः । पुष्करो दुष्करजलो द्रोणः शम्यपपूरकः” ज्या० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5176,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवर्त्तः, पुं, (सं + वृत् + घञ् ।) प्रलयः । इत्य- मरः ॥ (यथा, भागवते । ८ । १५ । २६ । “दहन्निव दिशो दिग्भिः संवर्त्ताग्निरिवो- त्थितः ॥”) मुनिविशेषः । (यथा, मार्कण्डेये । १३० । ११ । “ऋत्विक् तस्य तु संवर्त्तो बभूवाङ्गिरसः सुतः । भ्राता बृहस्पतेर्विप्र महात्मा तपसां निधिः ॥” अयं हि धर्म्मशास्त्रप्रयोजकानामन्यतमः ॥) कर्षफलवृक्षः । इति मेदिनी ॥ मेघः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हरिवंशे । १२० । ९० । “शुश्रुवे सुमहान् शब्दः सवर्त्तनिनदो यथा ॥”) मेघनायकांवशेषः । तस्य विवरणं यथा, -- “त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषिते क्रमात् । आवर्त्तं विद्धि संवर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम् ॥ आवर्त्तो निर्जलो मेघः संवर्त्तश्च बहूदकः । पुष्करो दुष्करजलो द्रोणः शस्यप्रपूरकः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ संपूर्व्वकान्तःस्थवकारादिवृतधातोः घञ्प्रत्ययेन निष्पन्नत्वादनुस्वारमध्यः । मकारमध्योऽप्य- यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-202-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संवर्त" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें