🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:29:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कल्पना
kalpanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी को सजाना (2.8.42) सज्जना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल्पना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रचना । बनावट । सदावट । यौ॰— प्रबंधकल्पना ।
२. वह शक्ति जो अंतःकरण में ऐसी वस्तुओं स्वरूप के स्वरूप उपस्थित करती है जो उस समय इद्रियों के संमुख उपस्थित नहीं होती । उद् भावना । अनुमान । संकल्पनशीलता की शक्ति । विशेष— काव्य, उपन्यास, चित्र अदि इसी शक्ति के द्वारा बनते हैं । क्रि॰ प्र॰— करना । — होना । यो॰— कल्पनाप्रसूत । कल्पनाशक्ति ।
३. किसी एक वस्तु में अन्य वस्तु का आरोप । अध्यारोप । जैसे, रस्सी में साँप की भावना ।
४. भावना । मान लेना । फर्ज । जैसे— कल्पना करो कि अ ब एक सरल रेखा है ।
५. मनगढंत बात । जैसे— यह सब तुम्हारी कल्पना है । क्रि॰ प्र॰— करना ।
६. पाश्चात्य साहित्यालोचन और सौंदर्यशास्त्र के अनुसार कलात्मक सर्जना की शक्ति ।
७. सवारी के लिए हाथी की सजावट ।
कल्पना क्रि॰ अ॰ [हिं॰ कल्पना ] दे॰ कल्पना
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्पना f. making, manufacturing, preparing, Suśr.; BhP.
practice, Car.
fixing, settling, arranging, Mn. ix, 116; Yājñ.
creating in the mind, feigning, assuming anything to be real, fiction, KapS. &c.
hypothesis, Nyāyam.
caparisoning an elephant, Daś.
form, shape, image
a deed, work, act, Mṛcch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (263,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्पना स्त्री कृप--णिच्--भावे युच् । १ रचनायाम् “उद्धा- रेऽनुद्धृते तेषामियं स्यादं शकल्पना” मनुः “प्रबन्धकल्पना कथा” अम० २ विधाने ३ आरोहणाय गजसज्जीकरणे हेम० “सकल्पनं द्विरदगणं वरूथिनः” माघः । ४ व्यतिरेकव्याप्ति- ज्ञानाधीने अनुमानभेदे नैया० ५ अर्थापत्तिरूपे प्रमाणा- ऽन्तरे मीमांसकावेदान्तिनश्चाहुः । आरोपश्चाविद्य- मानपदार्थस्य अन्यत्र स्थितस्य अन्यत्र प्रतिभासरूपः मानसव्यापारः । “कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षं निर्वि- कल्पकम्” सर्व्वद० स० । यथा रज्जौ सर्पकल्पना । वेदान्तिमते एवं प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि कल्पनारूप आरोपः । [] “चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्याशरीरिणः । उपास- कानां सिद्ध्यर्थं ब्रह्मणोरूपकल्पना” । निराकारस्य साकरतया जगदाकारेणारोपोऽपि कल्पनैव स चा- ध्यासशब्दे उक्तः । तदेतत् मुक्ताफले तट्टीकायां च निर्ण्णीतं यथा- “अहमेवासमेवाग्रे नान्यद्यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम्” मुक्ताफ० । “अहमेवेति कर्त्रन्तरस्य व्यावृत्तिः आसमेवेति क्रिया- न्तरस्य । अग्रे मायासम्बन्धादहमेव त्रिधा विभक्त इत्यर्थः, पश्चान्मायावियोगादनन्तरमप्यहमेव प्रपञ्चस्यादि- मध्यावसानेष्वहमित्यर्थः । यच्चैतत् प्रपञ्चरूपं तदप्यहं नान्यत्र सिद्धं मय्यारोपितं यथाऽ न्यत्र सिद्धः सर्पोरज्जौ एवं विवेचनात् भ्रमे निवृत्ते योऽवशिष्येत सोऽहमस्मि इदन्तया स्वरूपस्य निर्देष्टुमशक्यत्वादेवमुच्यते । एतेन यथा कटकादिष्ववस्थात्रयेऽपि सुवर्णत्वमेव सत्यम् । तथा जगदा- दिमध्यान्तेष्वनुष्यूतं सत्तामात्रं भगवत्स्वरूपमिति लक्षणार्थ इत्युक्तं, न तावदस्यासम्भवः “सदेव सोम्येदम्” इत्यादि- श्रुतिसिद्धत्वात् । न च कालाकाशादिष्वतिव्याप्तिः तदुत्- पत्तेः श्रुतत्वात् विमतमनित्यं बाध्यत्वात् शुक्तिरूप्यवदित्यनु- मानाच्च । नापि साकारेषु चतुर्ष्वव्याप्तिः तेषामाकारति- रोहितत्वात् तस्मान्निर्दोषं लक्षणम् । एवं सामान्यलक्षण- मुक्त्वा विशेषाल्लक्षयितुमाह” टी० “स द्वेधा निराकारः साका- रश्च अनवच्छिन्नं चैतन्यं निराकारः, सत्वावच्छिन्नं चैतन्यं साकारः । स चतुर्धा रजस्तमोभ्यां युक्ते सत्वे पुरुषः १ रजसा ब्रह्मा २ तमसा रुद्रः ३ शुद्धे विष्णुरेव ४” मुक्ता० । “स द्वेधेति द्वेधात्वमेवाह निरेति अनवच्छिन्ने वस्तुन्यव- च्छेदक उपाधिराकारः तेन रहितो निराकारः तत्- सहितोऽन्यः । तत्राद्यं लक्षयति “अनवच्छिन्नमिति । द्वितीयं लक्षयति सत्वेति । अस्यैव भेदानाह स चेति सः साकारः । तदाद्यं भेदमाह रजस्तमोभ्यामिति । तुल्याभ्यां रजस्तमोभ्यां युक्ते सत्वे प्रतिफलितं चैतन्यं पुरुषशब्दार्थं इति पूरंणीयम् । एवमुत्तरत्र रजस्तमोभ्या- मिति तृतीयया तयोरप्राधान्थ” “सहयुक्ते चाप्रधाने” (पा०) इति स्मरणात् तेन पुरुषे सत्वं बहुलं, रजस्तमश्च तदपेक्ष- वा न्यूनमित्यर्थः । न तु त्रीणि समान्येव त्रिसाम्यस्य प्रकृतिलक्षणत्वात्, स्तोकाधिकभावश्चैषां कार्य्य गम्यो न तु मासादिमूर्त्तद्रव्यवत् प्रत्यक्षः । युक्तग्रहणं द्वयोर्वर्त्तते, सत्व- ग्रहणं त्रिषु । द्वितीयं भेदमाह रजसेति । रजसा यक्ते सत्वे [] ब्रह्मा । अत्र च मात्रया विद्यमानमपि तमो रजसः प्राधान्य वक्तुं नोक्तम् नतु तन्नास्त्येव तत्कार्य्यस्योप- लम्भात् तृतीया तु प्राग्वत् तेन ब्रह्मणि तमस्तोकं तद- पेक्षया रजः प्रभूतमित्यर्थः । रजसः प्रागुक्तिः सत्वापेक्षया हेयत्वात् तुर्यप्रकरणानुरोधाच्च तृतीयं भेदमाह तमसेति । अत्र रजोमात्रानुरोधादिकं प्राग्वत् । चतुर्थमाहशुद्धेविष्णु- रेवेति शुद्धे रजस्तमोभ्यामस्पृष्टे सत्वे विष्णुरेव विष्णुसंज्ञैव क्रियते न तु तत्रावन्तरवत्संज्ञान्तर
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्पना, स्त्री, (कृप् + णिच् + भावे युच् टाप् ।) हस्तिसज्जना । नायकस्यारोहणार्थं गजसज्जी- करणम् । इत्यमरः । २ । ८ । ४२ ॥ अनुमितिः । इति न्यायशास्त्रम् ॥ रचना । यथा “प्रबन्ध- कल्पना कथा” । इत्यमरः । १ । ६ । ६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-064-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कल्पना" आता है (17)
संभावन कल्पना । भावना । अनुमानअध्यास अध्यारोव । भ्रांत ज्ञान । मिथ्या ज्ञान । कल्पना । और वस्तु में और वस्त…संभावना कल्पना । भावना । अनुमान । फर्जअभिसंस्कार सूझ । विचार । कल्पनाबुद्धिविलास बुद्धि की क्री़डा या खेल । कल्पनाअटकल अनुमान । कल्पनामसूस मन मसोसने का भाव । कुढ़न । कल्पनाउदभावना कल्पना । मन की उपज । यौ॰—दोषोदभावनातसव्वुर कल्पनाआशंसा इच्छाप्रेप्सा प्राप्त करने की इच्छासमालोक अवलोकना । देखनाफर्ज मुसलमानी धर्मानुसार विधिविहित कर्म जिसके न करने से मनुष्य को प्रायश्चि…उदभाव उदभव । उत्पत्तिस्कीम किसी बड़े काम को करने का विचार या आयोजन । भावी कार्यों के संबंध में व्…तखय्यल विचारनामसूसना ऐंठना । मरोड़ना । बल देना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें