🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दिष्ट
diṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समय के नाम (1.4.1) काल · अनेहा · समय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दिष्ट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भाग्य ।
२. उपदेश ।
३. दारुहरिद्रा । दारुहलदी ।
४. काल ।
५. वैवस्वत मनु के एक पुत्र का नाम ।
दिष्ट २ वि॰
१. नियत । उद्दिष्ट । निश्चित ।
२. कथित । प्रति पादित ।
३. पादिष्ट । आदेशप्राप्त ।
दिष्ट पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दृष्टि] दे॰ दृष्टी । उ॰—तुव दिष्ट कुटिल कराल, म्हाँ परिग सोक बिसाल ।—प॰ रासो, पृ॰ ११ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिष्ट mfn. shown, pointed out, appointed, assigned (दिष्टा गतिस्, ‘the appointed way’ i.e. death, R. ii, 103, 8)
fixed, settled
directed, bidden, RV.; AV.; MBh.; R. &c.
दिष्ट m. time, L.
a sort of Curcuma, L.
N. of a son of Manu Vaivasvata, Pur.
दिष्ट n. appointed place, ChUp. v, 9, 2
aim, goal, TBr. ii, 4, 2, 2 &c.
allotment, assignment, decree
fate, destiny, AV. x, 3, 16; MBh.
direction, order, command, BhP. v, 1, 11 &c.; Rājat. iv, 121
a description according to space and time (i.e. of a natural phenomenon), Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (480,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिष्ट p. p. [दिश् कर्मणि-क्त] 1 Shown, indicated, assigned, pointed out. --2 Described, referred to. --3 Fixed, settled. --4 Directed, ordered &c. --ष्टः Time. --ष्टं 1 Assignment, allotment. --2 Fate, destiny, good or ill-luck; भो दिष्टं Ś. 2. --3 Order, direction, command. --4 Aim, object. --Comp. --अंतः ‘the end of one's appointed time’, death; दिष्टांतमाप्स्यति भवानपि पुत्रशोकात् R. 9. 79.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0566-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिष्ट त्रि० दिश--कर्म्मणि क्त । १ उपदिष्टे २ कथिते । संज्ञायां कर्त्तरि क्त । ३ भाम्ये न० अमरः । “न दिष्टमिष्टं कुरुते न तिष्ठति तु पौरुषे” विष्णु पु० । ४ काले पु० अमरः । ५ वैवस्वतमनोः पुत्रभेदे । “नरिष्यन्तोऽथनाभागः सप्तमी दिष्ट उच्यते” भाग० ८ । १३ । ३ वैवस्वतमनुपुत्रकथने । ६ दारुहरिद्रायां शब्दमाला
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3599,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिष्टं, क्ली, (दिशति इष्टानिष्टफलं ददातीति । दिश + “क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १७४ । इति क्तः ।) भाग्यम् । इत्यमरः । १ । ४ । २८ ॥ (यथा, महाभारते । १४ । ५३ । १६ । “ततस्ते निघनं प्राप्ताः सर्व्वे ससुतबान्धवाः । न दिष्टमत्यतिक्रान्तुं शक्यं बुद्ध्या बलेन वा ॥” दिश + कर्म्मणि क्तः ।) उपदिष्टे, त्रि । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (कथिते च । यथा, भट्टौ । २ । ३२ । “गाधेयदिष्टं विरसं रसन्तं रामोऽपि मायाचनमस्त्रचुञ्चुः ॥”)
दिष्टः[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१], पुं, (दिशतीति । दिश + संज्ञायां क्तः ।) कालः । इत्यमरः । १ । ४ । १ ॥ (वैवस्वतमनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ८ । १३ । २ । “नरिष्यन्तोऽथ नाभागः सप्तमो दिष्टौच्यते ॥”) दारुहरिद्रा । इति शब्दमाला ॥ [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20160503. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/291. note: alph. order, cf. vcp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-713-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दिष्ट" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें