🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:54:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

राधा
rādhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं (1.3.24)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राधा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वैशाख की पूर्णिमा ।
२. प्रीति । अनुराग । प्रेम ।
३. धृतराष्ट्र के सारथी अधिरथ की पत्नी का नाम । विशेष—इसने कर्ण पुत्रवत् पाला था । इसी कारण से कर्ण का एक नाम 'राधेय' भी था ।
४. वृषभानु गोप की कन्या और श्रीकृष्ण की प्रेयसी । विशेष—श्रीमद् भागवत में राधा का कोई उल्लेख नहीं है । पर ब्रह्मवैवर्त देवीभागवत, आदि में राधा का वर्णन मिलता है । इन पुराणों में राधा के जन्म और जीवन के संबंध में भिन्न भिन्न कथाएँ दी गई हैं । कहीं लिखा है कि ये श्रीकृष्ण के बाएँ अंग से उत्पन्न हुई थी और कहीं गोलोकधाम के रासमंडल में इनका जन्म लिखा है । यह भी कहा जाता है कि ये जन्म लेते ही पूर्ण वयस्का हो गई थीं । श्रीकृष्ण के साथ इनका विवाह नहीं हुआ था यद्यपि गर्गसंहिता आदि कुछ इधर के ग्रंथों में विवाह की कथा भी रख दी गई है । सब जगह श्रीकृष्ण के साथ इनकी मूर्ति और नाम रहता है । इनके नाम के साथ ईश या स्वमीवाचक शब्द लगने से श्रीकृष्ण का बोध होता है ।
५. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में रगण, तगण, मगण, यगण और एक गुरु सब मिलकर १३ अक्षर होते हैं । जैसे,— कृष्ण राधा कृष्ण कृष्ण राधा राधा गा ।
६. विशाखा नक्षत्र ।
७. बिजली ।
८. आँवला ।
९. विष्णुक्रांता लता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राधा f. See below.
राधा f. prosperity, success, L.
(also du.) N. of the 21st Nakṣatra Viśākhā (containing 4 stars in the form of a curve supposed to be α, ι, ν Librae, and γ Scorpionis, cf. नक्षत्र), L.
lightning, L.
a partic. attitude in shooting (standing with the feet a span apart; cf. -भेधिन्, -वेधिन्), Pracaṇḍ.
Emblic Myrobolan, L.
Clitoria Ternatea, L.
N. of the foster-mother of Karṇa (q.v.; she was the wife of Adhiratha, who was Sūta or charioteer of king Śūra), MBh. (cf. IW. 377)
of a celebrated cowherdess or Gopī (beloved by Kṛṣṇa, and a principal personage in Jaya-deva's poem Gītagovinda; at a later period worshipped as a goddess, and occasionally regarded as an Avatāra of Lakṣmī, as Kṛṣṇa is of Viṣṇu; also identified with Dākṣāyaṇī), Gīt.; Pañcat. &c. (cf. IW. 332)
of a female slave, Lalit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (876,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राधा 1 Prosperity, success. --2 N. of a celebrated Gopī or cowherdess loved by Kṛṣṇa (whose amours have been immortalized by Jayadeva in his Gītagovinda); तदिमं राधे गृहं प्रापय Gīt. 1. --3 N. of the [] wife of Adhiratha and foster-mother of Karṇa. --4 The lunar mansion called विशाखा. --5 Lightning. --6 An attitude in shooting. --7 Emblic Myrobalan. --8 The full-moon day in the month of Vaiśākha. --Comp. --पतिः, --रमणः N. of Kṛṣṇa. --भेदिन्, --वोधिन् m. N. of Arjuna. --सुतः N. of Karṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0911-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राधा स्त्री राध--अच् । १ विशाखानक्षत्रे रिरंसया रमणी- देहत्वेनाविर्भूते गोलोकस्थे परमेश्वरार्द्धाङ्गस्वरूपे २ शक्ति- भेदे तत्रैव श्रीदामशापात् वृन्दावने जातायां वृपभानु- सुतायां ३ प्रधानगोपिकायाम् ४ कर्णस्य पालयित्र्यां मातरि च । ५ वैशाखपौर्णमास्यां स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4805,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राधा" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें