🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:12:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रीति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रीति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रीति

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रीति
प्रीति
prīti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रीति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्ति ।
२. हर्ष । आनंद । प्रस- न्नता ।
३. प्रेम । स्नेह । प्यार । मुहब्बत ।
४. मध्यम स्बर की चार श्रुतियों में से अंतिम श्रुति ।
५. काम की एक पत्नी का नाम जो रति की सौत थी । विशेष— कहते हैं कि किसी समय अनंगवती नाम की एक वेश्या थी जो साघ में विभूतिद्वादशी का विधिपूर्वक व्रत करने के कारण दूसरे जन्म में कामदेव की पत्नी हो गई थी । मत्स्य पुराण में इसका आख्यान है ।
६. फलित ज्योतिष के २७ योगों में से दूसरा योग । विशेष— इस योग में सब शुभ कर्म किए जाते हैं । इस योग में जन्म ग्रहण करने से मनुष्य नीरोग, सुखी, विद्वान् श्रौर धनवान् होता है ।
७. कृपा । दया (को॰) ।
८. अभिलाषा । आकांक्षा । वांच्छा । (को॰) ।
९. अनुकूलता । सख्य । हितबुद्धि (को॰) ।
१०. अनुरंजन । प्रसादन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रीति f. any pleasurable sensation, pleasure, joy, gladness, satisfaction (with loc. or ifc.; with ind.p., ‘joy at having done anything’), GṛŚrS. &c. &c.
friendly disposition, kindness, favour, grace, amity (with समम् or ifc.), affection, love (with gen. loc., or ifc.), MBh.; Kāv. &c.
joy or gratification personified (esp. as a daughter of Dakṣa or as one of the two wives of Kāma-deva), Hariv.; Pur.; Kathās.
N. of a Śruti, Saṃgīt.
the 2nd of the 27 astrological, Yogas.; L.
N. of the 13th Kalā of the moon, Cat.
a symbolical expression for the sound ध्, RāmatUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (711,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रीतिः [प्री भावे क्तिच्] 1 f. Pleasure, happiness, satisfaction, delight, gladness, joy, gratification; भुवनालोकनप्रीतिः Ku. 2. 45, 6. 21; R. 2. 51; Me. 62. --2 Favour, kindness. --3 Love, affection, regard; Me. 4, 16; R. 1. 57; 12. 54. --4 Liking or fondness for, delight in, addiction to; द्यूत˚, मृगया˚. --5 Friendliness, amity. --6 Conciliation. --7 A symbolical expression for the letter ध. --8 N. of a wife of Cupid and rival of Rati; (सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता). --Comp. --कर a. producing love, kind, agreeable. --कर्मन् n. an act of friendship or love, a kind action. --जुषा N. of the wife of अनिरुद्ध. --तृष् m. N. of cupid. --द a. inspiring love; giving pleasure, pleasing. --(दः) a jester or buffoon in a play. --दत्त a. given through affection. --(त्तं) property given to a female by her relatives, particularly by her father-in-law or motherin-law at the time of marriage. --दानं, --दायः a gift of love, a friendly present; तदवसरोऽयं प्रीतिदायस्य Māl. 4; R. 15. 68. --धनं money given through love or friendship. --पात्रं an object of love, any beloved person or object. --पुरोग a. affectionate, loving. --पूर्वं, पूर्वकं ind. kindly, affectionately. --प्रमुख a. friendly, affectionate, full of love, kind; Me. 4. --भाज् a. enjoying friendship, loved. --मनस् a. {1} delighted in mind, pleased, happy. {2} kind, affectionate. --मय a. arising from love or joy. --युज् a. dear, affectionate, beloved; Ki. 1. 10. --वचस् n., --वचनं a friendly or kind speech. --वर्धन a. increasing love or joy. --(नः) an epithet of Viṣṇu. --वादः a friendly discussion. --विवाहः a love-marriage, love-match (based purely on love). --श्राद्धं a sort of Śrāddha or obsequial ceremony performed in honour of the Manes of both parents. --स्निग्ध a. moist or wet through love (as the eyes).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0778-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रीति स्त्री प्री--भावे क्तिच् । १ हर्षे २ आनोदे ३ तृप्तौ च । विष्कुम्भादियोगेषु ४ द्वितीययोगे । ५ कामस्य पत्नीभेदे रत्याः सपत्न्याञ्च “वेश्याऽभङ्गवती नाम विभूतिद्वादशी व्रतम् । समाप्य माममासस्य द्वादश्यां लवणाचलम् । निवेदयन्ती गुरुवे शय्याञ्चोपस्करान्विताम् । अलङ्कृत्य हृषीकेशं सौवर्णामरपादपम् । स चानङ्गवतो वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् । पत्नी, सपत्नी संजाता रन्याः प्रीतिरिति श्रुता” मात्स्ये ८२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4532,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रीतिः, स्त्री, (प्रीञ् तर्पणे + भावे क्तिन् ।) तृप्तिः । (यथा, रामायणे । १ । ६८ । १२ । [] “प्रतिज्ञां मम राजेन्द्र ! निर्वर्त्तयितुमर्हसि । पुत्त्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वसुपलप्स्यसे ॥”) तत्पर्य्यायः । मुत् २ प्रमदः ३ हर्षः ४ प्रमोदः ५ आमोदः ६ सम्मदः ७ आनन्दथुः ८ आनन्दः ९ शर्म्म १० सातम् ११ सुखम् १२ । इत्यमरः । १ । ४ । २४ ॥ केचिचु । मुदादिसप्तकं प्रीतौ । आनन्दथ्वादिपञ्चकं सुखे इत्याहुः इति भरतः ॥ इष्टदर्शनजन्यं सुखम् । इति मोक्षधर्म्मे नील- कण्ठः ॥ कामपत्नी । इति मेदिनी । ते, ३४ ॥ सा पुरा अनङ्गवती वेश्या आसीत् विभूतिद्बादशी- व्रतं कृत्वा रत्याः सपत्नी जाता । यथा, -- “वेश्यानङ्गवती नाम विभूतिद्वादशीव्रतम् । समाप्य माघमासस्य द्वादश्यां लवणाचलम् ॥ निवेदयन्ती गुरवे शय्याञ्चोपस्करान्विताम् । अलंकृत्य हृषीकेशं सौवर्णामरपादपम् ॥ सा चानङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् । पत्नी सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता ॥” इति मात्स्ये ८२ अध्यायः ॥ विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गत द्बितीययोगः । तत्र जातफलम् । “प्रसूतिकाले यदि प्रीतियोगो नरो ह्यरोगः सुखवान् विनोदी । रक्तानुरक्तो विदुषां प्रपन्नः संप्रार्थितो यच्छति वित्तमेव ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ प्रेम । इति मेदिनी । ते, ३४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-369-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रीति" आता है (36)
छो छोह । प्रेम । प्रीति । चाहजोष प्रीति । प्रेमप्री प्रीति । प्रेमअनुरति लीनता । आसक्ति । अनुराग । प्रीतिअनुरंजन अनुराग । आसक्ति । प्रीतिउज्ज्वल प्रीति । अनुराग । प्यारजोषण प्रीति । प्रेमसम्मोद प्रीति । प्रेमअनुरक्ति आसक्ति । अनुराग । प्रीति । भक्तिप्रणयिता अनुरक्ति । प्रीति । आसक्तिरतिवल्ली प्रेम । प्रीति । मुहब्बतनेह स्नेह । प्रेम । प्रीति । प्यार । मुहब्बतउलफत प्रेम । मुहब्बत । प्यार । प्रीतिखंति लगन । प्रीतिएतबार विश्वास । प्रीति । धाक । साखलगालगी लाग । लगन । प्रेम । स्नेह । प्रीतिरत मैथुन । प्रसंगअवन प्रीणन । प्रसन्न करनाराधा वैशाख की पूर्णिमास्मर कामदेव । मदनश्राद्ध वह कार्य जो श्रद्धापूर्वक किया जाय । श्रद्धा से किया जानेवाला कामहृच्छय हृदय में शयन या निवास करनेवालाजन्या वधू की सहैलीईठि पु संज्ञा स्त्रीचाह इच्छा । अभिलाषाभाइ पु † ^१ संज्ञा पुं॰भाउ पु † ^१ संज्ञा पुं॰लाग संपर्क । संबंध । लगाव । ताल्लुक । जैसे,—(क) इन दोनों में कहीं से कोई ल…हेत पु ^१ संज्ञा पुं॰ कारण । प्रयोजन । दे॰ 'हेतु'इठाई पु संज्ञा स्त्री॰रहनि हमारा ।— कबीर (शब्द॰)लगार पु † संज्ञा स्त्री॰आशनाई जान पहचानइखलास मेलमिलाप । मित्रतालगावट संबंध । वास्ता । लगावरतिभाव नायक नायिका का परस्पर प्रेम । दांपत्य भाव । (यह श्रृगार रस का स्थायी भ…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रीतिउमा-कोश प्रीति: वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्ति 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रीति 📚 ➤ वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्ति उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रीति 📚वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्ति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें