🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:03:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंदर्प
kaṃdarpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंदर्प संज्ञा पुं॰ [सं॰ कंदर्प]
१. कामदेव । यौ॰—कंदर्पकूप = भग । योनि । कन्दर्पज्वर = काम का ज्वर । कंदर्पदहन = शिव । कंदर्पमथन = शिव । कंदर्पमुषल, कंदर्प- मुसल = लिंग । शिश्न । कंदर्पश्रृंखल = (१) रतिच्छद । (२) एक प्रकार का रतिबंध ।
२. संगीत में रूद्रताल के ११ भेदों में से एक ।
३. संगीत में एक प्रकार का ताल जिसमें क्रम से दो द्रुत, एक लघु और दो गुरु होते । इसके पखावज के बोल इस प्रकार हैं — तक जग धिमि जक धीकृत धीकृत s ।
४. प्रणय । प्यार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्दर्प m. (etym. doubtful; according to some fr. कं-दर्प, ‘inflamer even of a god’, see 3. क, or ‘of great wantonness’), N. of Kāma (q.v.), love, lust, MBh.; Bhag.; Suśr. &c.
(in mus.) a particular Rāga (q.v.)
a kind of time
membrum virile, L.
N. of a man, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (249,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंदर्पः 1 N. of Cupid, the god of love; प्रजनश्चास्मि कंदर्पः Bg. 10. 28; कंदर्प इव रूपेण Mb. --2 Love. (कंदर्प is thus derived: --कं दर्पयामीति मदाज्जातमात्रो जगाद च । तेन कंदर्पनामानं तं चकार चतुर्मुखः ॥) --Comp. --कूपः pudenda muliebre. --ज्वरः fever of love, passion, vehement desire. --दहनः, --मथनः N. of Śiva. --मुषलः, --मुसलः the male organ of generation. --शृंखलः {1} membrum virile. {2} a particular mode of sexual enjoyment or coitus (रतिबंध).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्दर्प पु० कम् सुखं तस्मै तत्र वा दृप्यति कम् + दृप + अच्, कम् कुत्सितो दर्पोऽस्मात् वा । १ कामदेवे अमरः । “तत्र निश्चित्य कन्दर्पगगमत् पाकशासनः” कुमा० । २ सङ्गी- तोक्ते ध्रुवभेदे । “त्रयोविंशतिवर्ण्णाङ्घ्रिर्ध्रुवःकन्दर्पसंज्ञकः । वीरे वा करुणे वा स्यात् खण्डताले विधीयते” संङ्गी० दा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1648,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्दर्पः, पुं, (कमित्यव्ययं कुत्सायां, कं कुत्सितो दर्पः यस्मात् । यद्वा कं सुखं तेन तत्र वा दृप्यति । दृप् + अच् । कं ब्रह्माणं प्रति दर्पितवान् वा ।) कामदेवः । इत्यमरः । १ । १ । २६ ॥ (यथा, महा- भारते १ । २१५ । १८ ॥ [] “साहन्त्वाममिषेकार्थमवतीर्णं समुद्रगाम् । दृष्ट्रैव पुरुषव्याघ्र ! कन्दर्पेणाभिमूर्च्छिता” ॥) ध्रुवकभेदः । यथा, -- सङ्गीतदामोदरः ॥ “त्रयोविंशतिवर्णाङ्घ्रिर्ध्रुवः कन्दर्पसंज्ञकः । वीरे वा करुणे वा स्यात् खण्डताले विधीयते” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-020-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंदर्प" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें