🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:28:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परित्याग
parityāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परित्याग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. त्यागने का भाव । त्याग ।
२. निकालना । अलग कर देना । छोड़ना ।
३. यज्ञ । याग (को॰) ।
४. अलगाव । जुदाई (को॰) ।
५. औदार्य । उदा- रता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-त्याग m. (ifc. f(आ). ) the act of leaving, abandoning, deserting, quitting, giving up, neglecting, renouncing, Mn.; MBh. &c.
separation from (सकाशात्), R.
(pl.) liberality, a sacrifice, Hit.
N. of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (595,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परित्यागः 1 Leaving, quitting, abandonment, desertion, repudiation (as of a wife &c.); अपरित्यागमयाचतात्मनः R. 8. 12; कृतसीतापरित्यागः 15. 1. --2 Giving up, renouncing, discarding, renunciation, abdication &c.; स्वनामपरित्यागं करोमि Pt. 1. ‘I shall forego my name’; Ms. 2. 95. --3 Neglect, omission; मोहात्तस्य ( कर्मणः) परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः Bg. 18. 7. --4 Giving away, liberality. --5 Loss, privation. --6 A sacrifice. --7 Separation from.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0675-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परित्याग पु० परि + त्यज--भावे घञ् । सर्वतो भावेन वर्जने
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4248,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परित्यागः, पुं, (परित्यजनमिति । परि + त्यज् + घञ् ।) सर्व्वतोभावेन वर्ज्जनम् । तत्पर्य्यायः । छोरणम् २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ * ॥ “गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्य्याकार्य्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥” इति मत्स्यसूक्तम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-060-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परित्याग" आता है (21)
अंहति दान । त्याग । परित्यागअवध्वंस परित्याग । छोड़ना । निंदा कलंकविसर्जन परित्याग । छोड़नाव्युदास हटाना । निकाल देना । निरसन । परित्याग । (व्याकरण)प्रहाणि परित्यागपरिक्षेप परित्यागप्रहाण परित्यागविवर्जन त्याग करने की क्रिया । परित्यागतजन पु † ^१ संज्ञा पुं॰ तजने की क्रिया भाव । त्याग । परित्यागहान पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'हानि'विरह किसी वस्तु से रहित होने का भाव । किसी वस्तु का अभाव । किसी वस्तु के बि…व्यय किसी पदार्थ का, विशेषतः धन आदि का, इस प्रकार काम में आना कि वह समाप्त …ज्यानि वृद्धावस्था । जरा । बुढ़ा़पानिसर्ग स्वभाव । प्रकृतिपरिहार दोष, अनिष्ट, खराबी आदि का निवारण या निराकरण । दोषादि के दूर करने या छु…परिमोक्ष पूर्ण मोक्ष । सम्यक् मुक्ति । निर्वाणनिःक्षेप निक्षेप । फेंकना । प्रक्षेपणपरिहरण किसी के बिना पूछे अपने अधिकार में कर लेना । जबर- दस्ती ले लेना । छीन ल…परिहाणि घाटा । हानिविसृष्टि निर्माण । रचनातिलाक पति—पत्नी—संबंध का भंग । स्त्री पुरुष के नाते का टूटना । क्रि॰ प्र॰—दे…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬