🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:11:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपसर्जन
upasarjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपसर्जन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ढ़ालना ।
२. दैवी उत्पात । उपद्रव ।
३. अप्रधान वस्तु । गौण वस्तु ।
४. त्याग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-सर्जन n. (ifc. mf(आ)n.) the act of pouring upon, KātyŚr.
infusion, Car.
an inauspicious phenomenon, eclipse, Mn. iv, 105
anything or any person subordinate to another, Mn.
a substitute, representation, Nyāyam. &c.
(in Gr.) ‘subordinate, secondary’ (opposed to प्रधान), any word which by composition or derivation loses its original independence while it also determines the sense of another word (e.g. the word राजन् in राजपुरुष, ‘a king's servant or minister’, and the word अपिशलि in आपिशल, Pāṇ. i, 2, 43, &c.; vi, 2, 36; in a Bahu-vrīhi compound both members are उपसर्जन; in other compounds generally the first member, Pāṇ. ii, 2, 30; for exceptions See Pāṇ. ii, 2, 31)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (210,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपसर्जनं 1 Pouring on. --2 A misfortune, calamity (as an eclipse), portent; Ms. 4. 105. --3 Leaving. --4 Eclipsing. --5 Any person or thing subordinate to another, a substitute. --6 (In gram.) A word which either by composition or derivation loses its original independent character, while it also determines the sense of another word (opp. प्रधान); e. g. in पाणिनीयः a pupil of पाणिनि, पाणिनि becomes उपसर्जन; or in राजपुरुषः, राजन् is उपसर्जन, having lost its independent character; P. I. 2. 43, 48, 57; II. 2. 30; IV. 1. 14, 54; VI. 3. 82; आचार्योपसर्जनश्चांतेवासी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0333-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपसर्ज्जन त्रि० उप + सृज--ल्युट् । १ दैवाद्युपद्रवे “निर्घाते मूमिचलने ज्योतिषामुपसर्ज्जने” मनुः । २ अप्रधाने गौणे- विशेषणे “वोपसर्ज्जनस्य” “गोस्त्रियीरुसर्ज्जनस्य” पा० । “उपसर्ज्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते” मनुः “उप- सर्ज्जनमप्रधानम्” कुल्लू० । “अनुपसर्ज्जनात्” “आचा- र्य्योपसर्ज्जनश्चान्तेवासी” पा० उपसृजत्यनेन करणे ल्युट् । ३ संमार्गसाधने त्रि० स्त्रियां ङीप् । “अथैक उपसर्ज्जनी- भिरेभिः” शत० १, २, २, २, “पिष्टसमार्जनार्थासु अप्सु पिष्टसम्मार्ज्जनार्थञ्चोपसर्ग साधनानि उपसर्जन्यः” भा० “प्रथमानिर्द्दिष्टमुपसर्ज्जनम्” पा० उक्ते । समासविधायकशा- स्त्रे ४ प्रथमान्तपदनिर्द्दिष्टे । “एकविभक्ति चापूर्वणिनिपाते” विग्रहवाक्ये यन्नियतविभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञम् इत्यर्थक पाणिनिसूत्रोक्ते ५ शब्दभेदे च “उपसर्ज्जनं पूर्व्वम्” पा० समासे उपसर्ज्जनस्य पूर्व्वप्रयोगः यथा “द्वितीया श्रिते- त्यादि” पा० सूत्रे द्वितीयेति प्रथमान्तम् पदं तदेव प्राक्- प्रयोज्यम् यथा कष्टं श्रित इत्यादि वाक्ये कष्टश्रित इत्यादि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1336,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपसर्ज्जनं, क्ली, (उप + सृज् + ल्युट् ।) प्रधानभिन्नम् । तत्पर्य्यायः । अप्रधानम् २ अप्राग्र्यम् ३ । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः ९ । २११ । “उपसर्ज्जनं प्रधानस्य धर्म्मतो नोपपद्यते” ॥ (विशेषणम् । त्यागः । उपद्रवः । यथा अनध्याय- प्रकरणे मनुः, -- “निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषामुपसर्ज्जने” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपसर्जन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬