🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:05:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शेष
śeṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उनके स्वामी (1.8.4) अनन्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शेष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो कुछ भाग निकल जाने पर रह गया हो । बची हुई वस्तु । वाकी ।
२. वह शब्द जो किसी वाक्य का अर्थ करने के लिये ऊपर से लगाया जाय । अध्याहार ।
३. बड़ी संख्या में से छोटी संख्या घटाने से बची हुई संख्या । बाकी ।
४. समाप्ति । अंत । खातमा ।
५. परिणाम । फल ।
६. स्मारक वस्तु । यादगार की चीज ।
७. मरण । नाश ।
८. पुराणानुसार सहस्त्र फनों के सर्पराज जो पाताल में हैं और जिनके फनों पर पृथ्वी ठहरी है । विशेष—ये 'अनंत' कहे गए हैं और विष्णु भगवान् क्षीर सागर में इन्हीं के ऊपर शयन करते हैं । विष्णुपुराण में शेष, वासुकि और तक्षक तीनों कद्रु के पुत्र माने गए हैं । पाताल के राजा कहीं वासुकी कहे गए हैं और कहीं शेष । कुछ पुराणों के अनुसार गर्ग ऋषि ने ज्योतिष विद्या इन्हीं से पाई थी । लक्ष्मण और बलराम शेष के अवतार कहे गए हैं ।
९. लक्ष्मण । उ॰—सोहत शेष सहित रामचंद्र कुश लव जीति कै समर सिंधु साँचेहु सुधारचो है ।—केशव (शब्द॰) ।
१०. बलराम ।
११. एक प्रजापति का नाम ।
१२. दिग्गजों में से एक ।
१३. अनन । परमेश्वर ।
१४. पिंगल में टगण के पाँचवें भेद का नाम ।
१५. छप्पय छंद के पचीसवें भेद का नाम जिसमें ४६ गुरु, ६० लघु, कुल १०६ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती हैं ।
१६. हनन । घातन । वध (को॰) ।
१७. प्रसाद (को॰) ।
१८. हाथी ।
१९. जमालगोटा ।
शेष २ वि॰
१. जो कुछ भाग निकल जाने पर रह गया हो । बचा हुआ । बाकी । उ॰—यह जीवन का निमेष था, पर आगे यह काल शेष था ।—साकेत, पृ॰ ३४९ ।
२. अंत को पहुँचा हुआ । समाप्त । खतम । जैसे,—कार्य शेष होना । उ॰—(क) बातैं करत शेष निशि आई ऊधो गए असनान ।—सूर (शब्द॰) । (ख) कर स्नान शेष, उन्मुक्त केश, सासु जो रहस्य स्मित सुवेश, आईं करने को बातचीत ।—अनामिका, पृ॰ १२५ ।
३. अतिरिक्त । और दूसरे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शेष &c. See p. 1088, col. 3.
शेष m. n. (fr. √ 2. शिष्) remainder, that which remains or is left, leavings, residue (pl. ‘all the others’), surplus, balance, the rest (शेषे loc. ‘for the rest’, ‘in all other cases’; शेषे रात्रौ, ‘during the rest of the night’; मम शेषम् अस्ति, ‘there remains something to happen to me’)
that which has to be supplied (e.g. any word or words which have been omitted in a sentence; इति शेषः, ‘so it was left to be supplied’, a phrase commonly used by Comm. in supplying any words necessary to elucidate the text)
that which is saved or spared or allowed to escape (nom. with √ अस्, or √ भू, ‘to be spared’; शेषं-√ कृ, ‘to spare’, ‘allow to escape’; शेषम् अवाप् ‘to escape’), Mn.; MBh.; R. &c.
remaining (used as an adj. at the end of adj. comp. [f(आ). ], cf. कथा-श्˚, कृत्य-श्˚), AitBr. &c. &c.
remaining out of or from, left from (with abl. or loc., e.g. प्रयातेभ्यो ये शेषाः, ‘the persons left out of those who had departed’; but mostly ifc. after a pp. in comp., e.g. भुक्त-शेष, ‘remaining from a meal’, ‘remnant of food’; हत-शेषाः, ‘those left out of the slain’, ‘the survivors’ &c.), Mn.; MBh. &c.
end, issue, conclusion, finish, result, RV. 77, 15
last, last-mentioned, Rājat.
a supplement, appendix, Nir. iii, 13
a keepsake, token of remembrance, Daś.
secondary matter, accident, KātyŚr., Sch.
death, destruction, W.
effect.
शेष m. N. of a celebrated mythological thousand-headed serpent regarded as the emblem of eternity (whence he is also called An-anta, ‘the infinite’; in the Viṣṇu-Purāṇa he and the serpents Vāsuki and Takṣaka are described as sons of Kadru, but in one place Śeṣa alone is called king of the Nāgas or snakes inhabiting Pātāla, while elsewhere Vāsuki also is described as king of the Nagas and Takṣaka of the serpents; the thousand headed Śeṣa is sometimes represented as forming the couch and canopy of Viṣṇu whilst sleeping during the intervals of creation, sometimes as supporting the seven Pātālas with the seven regions above them and therefore the entire world ; he is said to have taught astronomy to Garga; according to some legends he became incarnate in Bala-rāma q.v.), MBh.; Hariv.; Pur. &c. (RTL. 105; 112; 232 n. 1)
N. of one of the Prajā-patis, R.; VP.
of a Muni, MW.
(also with आचार्य, दीक्षित, शास्त्रिन् &c.) of various authors (cf. below)
of one of the mythical elephants that support the earth, L.
a kind of metre, L.
शेष n. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शेष a. [शिस्-अच्] Remaining, rest, all the other; न्यषोधि शेषोप्यनुयायिवर्गः R. 2. 4, 4. 64, 10. 29; Me. 30, 87; रंभे निर्बर्त्यतां शेषो विधिः V. 5; शेषान् मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा Me. 110; Ms. 3. 47; Ku. 2. 44; oft. at the end of comp. in this sense; भक्षितशेष, आलेख्यशेष &c. --षः --षं 1 (a) Remainder, rest, residue; ऋणशेषोग्निशेषश्च व्याधिशेषस्तथैव च । [] पुनश्च वर्धते यस्मात्तस्माच्छेषं न कारयेत् Chāṇ. 40; अध्वशेष Me. 38; प्रतिकारविधानमायुषः सति शेषं हि फलाय कल्पते R. 8. 40; so शेषे वयसः समागतो मृत्युः Bv. 4. 30; त्रिपागशेष Ku. 5. 57; वाक्यशेषः V. 3. &c. (b) Surplus, balance. --2 Anything left out or omitted to be said; (इति शेषः is often used by commentators in supplying an ellipsis or words necessary to complete the construction). --3 Escape, salvation, respite. --षः 1 Result, effect. --2 End, termination, conclusion. --3 Death, destruction. --4 N. of a celebrated serpent, said to have one thousand heads, and represented as forming the couch of Viṣṇu or as supporting the entire world on his head; किं शेषस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मां न क्षिपत्येष यत् Mu. 2. 18, Ku. 3. 13; R. 10. 13. --5 N. of Balarāma (supposed to be an incarnation of Śeṣa). --6 An elephant. --षा The remains of flowers or other offerings made to an idol and distributed among the worshippers as a holy relique; तथोति शेषामिव भर्तुराज्ञामादाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे Ku. 3. 22, Ś. 3. --षं The remnants of food, remains of an offering. (शेषे is used adverbially in the sense of {1} at last, finally. --2 in other cases; as in शेषे षष्ठी). --Comp. --अन्नं leavings of food. --अवस्था old age. --कालः the time of death. --जातिः f. assimilation of residues. --भागः the remainder. --भोजनं the eating of leavings. --रात्रिः the last watch of the night. --शयनः, --शायिन् m. epithets of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शेषं, क्ली, (शिष्यते यदिति । शिष + घञ् ।) प्रसादः । इति मेदिनी । षे, २८ ॥
शेषः, पुं, (शेषति सङ्कर्षतीति । शिष हिसायाम् + अच् ।) सङ्कर्षणः । स तु बलदेवः । (यथा, माघे । २ । ६८ । “निशम्य ताः शेषगवी रभिधातुमधोक्षजः । शिष्याय बृहतां पत्युः प्रस्तावमादिशत् दृशा ॥” शिष वधे + भावे घञ् ।) वधः । अनन्तः । स च सर्पराजः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ३ । व्यादिश्यते भूधरतामवेक्ष्य कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः ॥”) तस्य ध्यानं यथा, -- “फंणासहस्रसंयुक्तं चतुर्ब्बाहुं किरीटिनम् । नवाम्रपल्लवाकारं पिङ्गलश्मश्रुलोचनम् ॥ पीताम्बरधरं देवं शङ्ग्वचक्रगदाधरम् । कराग्रे दक्षिणे पद्मं गदां तस्याप्यधःकरे । दधानं सर्व्वलोकेशं सर्व्वाभरणभूषितम् । क्षीराब्धिमध्ये श्रीमन्तमनन्तं पूजयेत्ततः ॥” इति भविष्यपुराणम् ॥ गजः । नागः । स्वीकृतेतरवस्तु । इत्यजयपालः ॥ भगवतो द्वितीया मूर्त्तिः । यथा, -- “एका भगवतो मूर्त्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला । वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला ॥ द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता । निहन्ति सकलांश्चान्ते वैष्णवी परमा तनुः ॥” इति कौर्म्मे ४८ अध्यायः ॥ शेषशयनप्रकारो यथा, -- “अनन्तस्तत्र गत्वा तु यत्र क्षीरोदसागरः । तत्र स्वयं श्रिया युक्तं सुषुप्सन्तं जनार्द्दनम् ॥ तस्योपधानमकरोदनन्तो दक्षिणां फणाम् । उत्तरां पादयोश्चक्रे उपधानं महाबलः । तालवृन्तं तदा चक्रे स शेषः पश्चिमां फणाम् ॥ स्वयन्तु बीजयामास शेषरूपी जनार्द्दनम् ॥ शङ्खं चक्रं नन्दकासिमिषुधी द्वे महाबलः । ऐशानयाथ फणया स दध्रे गरुडं तदा ॥ गवां पद्मञ्च शार्ङ्गञ्च तथैव विविधायुधम् । यानि चान्यानि तस्यासन्नाग्ने य्या फणया दधौ ॥ एवं कृत्वा स्वकं काय शयनीयं तदा हरेः । [] भूतभव्यजगन्नाथं परापरपतिं हरिम् ॥ दधार शिरसानन्तः स्वयमेव स्वकां तनुम् । एवं ब्रह्मदिनस्यैव प्रमाणेन निशां हरिः । सन्ध्याञ्च समधिप्राप्य शेते नारायणोऽव्ययः ॥” इति कालिकापुराणे २७ अध्यायः ॥
शेषः, पुं, क्ली, (शिष्यते इति । शिष + घञ् ।) उपयुक्तेतरवस्तु । इति मेदिनी ॥ शेषोऽवशिष्ट- मवशिष्टता च शेषः शेषञ्चे त्यादि । अनन्ते तु शेषः पुंलिङ्ग एव शिष्टप्रयोगात् । उक्तादन्यः शेषः यथा । शङ्खपद्मौ निधिवाचकौ पुलिङ्गौ जलजे तूभयलिङ्गौ इति सर्व्वानन्दः । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ * ॥ ऋणादिशेषरक्षणनिवेधो यथा, -- “ऋणशेषञ्चाग्निशेषं शत्रशेषं तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्द्धन्ते तस्मात् शेषं न कारयेत् ॥” इति गारुडे ११६ अध्यायः ॥ (अवशिष्टे, त्रि । यथा, रघुः । ४ । ६४ । “अपनीतशिरस्त्राणाः शेषास्तं शरणं ययुः ॥” तथाच रामायणे । २ । २६ । ३२ । “वन्धितव्यस्त्वया नित्यं याः शेषा मम मातरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-136-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शेष" आता है (22)
अधिक बहुत । ज्यादा । विशेषप्रांत अंत । शेष । सीमाअवशिष्ट बचा हुआ । शेष । बाकी । बचा खुचा । बचा बचायाकाद्रवेय शेष, अनंत, वासुकी, तक्षक आदि सर्प जो कद्रु से उत्पन्न माने जाते हैंअवशेष बचा हुआ । शेष । बाकीभक्षित खाया हुआ । शेषउर्वीधर शेषफणीश शेषशेषनाग सर्पराज । शेष । विशेष दे॰ 'शेष'—८भुजगेंद्र शेषबाकी जो बच रहा हो । अवशिष्ट । शेषबकाया बचा हुआ । बाकी । शेषबकीया बाकी । शेष । अवशिष्टअतिरिक्त सिवाय । अलावा । जैसे—इसे हमारे अतिरिक्त कोई नहीं जानता (शब्द॰)भुजंगेश वासुकिनागेंद्र बड़ा सर्पबचत बचने का भाव । बचाव । रक्षाउबरी दे॰ 'ओबरी'कौवा एक प्रसिद्ध पक्षी जो संसार के प्राय: सभी भागों में पाया जाता है । काक …साइर चक्रमणशील । घूमने फिरनेवालाऔ संस्कुत वर्णमाला का चौदहवाँ और हिंदी वर्णमाला का ग्यारहबाँ स्वर वर्ण ।…ष संस्कृत या हिंदी वर्णमाला के व्यंजन वर्णों में ३१ वाँ वर्ण या अक्षर । …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें