🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:41:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवसान
avasāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समाप्ति (3.2.38) साति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवसान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विराम । ठहराव । समाप्ति । अंत ।
३. सीमा । उ॰ —यही तुम्हारे मान का अवसान है न?'— चंद्र॰, पृ॰, ५९ ।
४. सायंकाल ।
५. मरण ।
६. घोड़े से उतरने का स्थान (को॰) ।
७. छंद की समाप्ति या छद ।
८. रुकने का स्थान । विश्रामस्थान [को॰] ।
अवसान पु 2 संज्ञा पुं॰ [हि॰] दे॰ औसान २' ।—(क) फिरकि— नारि, दै गारि, आपु अहि जाहि जाइ जगायौ । पग सौ चाँपि पूँछ, सबै अदसान भुलायौ ।—सूर॰, १० ।५८९ । (ख) छूटत कमान अररान लग्यौ, आसमान जान लागे अवसान कहौ क्यों न लागहु । —गंग, पृ॰ ४६६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-वसान mfn. (√ वस्), not dressed, RV. iii, 1, 6.
अव-सान &c. See अव-√ सो.
2. अव-सान n. (cf. अव-मोचन) ‘where the horses are unharnessed’, stopping, resting-place, residence, RV. x, 14, 9; AV.; ŚBr.; MBh.
a place chosen or selected for being built upon, MānGṛ.
(ifc. f(आ). , Ragh. i, 95) conclusion, termination, cessation, Mn. ii, 71; Śak. &c.
death, Śak.; Pañcat.
boundary, limit, L.
end of a word, last part of a compound or period, end of a phrase, Prāt.; Pāṇ.
the end of the line of a verse or the line of a verse itself, AV.Anukr.; VPrāt.; KātyŚr.
N. of a place, (g. तक्षशिलादि, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (105,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवसानं [अव-सो-ल्युट्] 1 Stopping. --2 Conclusion, termination, cessation, end; दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीं R. 2. 23, 45; तच्छिष्याध्ययननिवोदितावसानां 1. 95; इत्येतदवसानं कथायाः M. 5 thus ends the story; ˚विरसे K. 180; आत्मनः सुखावसानेन V. 3 at the sacrifice of; (at the end of comp.) ending with, terminating at; स चायमंगुलीयकदर्शनावसानः Ś. 7; यत्खलु दुःखावसानमेव दुःखं K. 328. --3 Death, decease; अवसानेंऽगराजस्य योद्धव्यं भवता किल Ve. 5. 38; मूलपुरुषावसाने संपदः परमुपतिष्ठंति Ś. 6. --4 Boundary, limit; विलोकिता दर्शनीयानामवसानभूमिः K. 124 furthest or highest limit. --5 (In gram.) The last part of a word or period (opp. आदि); आदिमध्यावसानेषु यरता यांति लाघवं; अनीकपदावसानं देवादि नाम R. 18. 10 (i. e. देवानीक); वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् P. I. 4. 110; VIII. 3. 15. --6 A pause. --7 The end of a verse, or the verse itself; एकावसाना-द्व्यवसाना-ऋक्. --8 A place of dismounting from a horse. --9 A place (स्थान); resting place, residence; ˚दर्श a. looking at one's place of destination.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0191-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसान न० अव + सो--ल्युट् । १ विरामे, २ समाप्तौ, ३ सीमायां, ४ समापने ५ मृत्यौ च । “न योषिद्भ्यः पृथग्दद्यादवसान दिनादृते” उ० त० स्मृतिः । “विरामोऽवसानम्” पा० “होमावसाने कृततूर्य्यनादः” हेमा० दा० स्व० पुरा० । “दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीम्” “तच्छिष्याध्ययननिवे- दितावसानाम्” । “दिनावसानोत्सुकबालवत्साम्” इति च रघुः “व्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा” मनुः । “दिवावसानच्छायेव” शकु० अवस्यति स्थाप्य- तेऽस्मिन् “आघारे ल्युट् । ६ स्थाने । “अदाद्यमोऽवसानं पृथिव्याः य० १२, ४५, “अवसानं स्थानमिति” वेददी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसानं, क्ली, (अव + सो + ल्युट् ।) क्रियासमाप्तिः । शेषः । तत्पर्य्यायः । सातिः २ । इत्यमरः ॥ विरामः ३ । इति जटाधरः ॥ मृत्युः । (“पुंसोऽवसानं व्रजतोऽपि निष्ठुरै- रिष्टैर्धनैः पञ्चपदीनमुच्यते” । इति पञ्चतन्त्रे ।) सीमा । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवसान" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें