🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:21:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इतिहास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इतिहास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इतिहास

अर्थ: इति- ह-आस, अस् धातु, लिट् लकार, अन्य पु०ए०व०

संस्कृत: पूर्वचरितप्रतिपादकग्रन्थः · पर्याय: पुरावृत्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इतिहास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इतिहास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइतिहासःइतिहासौइतिहासाः
द्वितीयाइतिहासम्इतिहासौइतिहासान्
तृतीयाइतिहासेनइतिहासाभ्याम्इतिहासैः
चतुर्थीइतिहासायइतिहासाभ्याम्इतिहासेभ्यः
पञ्चमीइतिहासात् / इतिहासाद्इतिहासाभ्याम्इतिहासेभ्यः
षष्ठीइतिहासस्यइतिहासयोःइतिहासानाम्
सप्तमीइतिहासेइतिहासयोःइतिहासेषु
सम्बोधनहे इतिहासहे इतिहासौहे इतिहासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इतिहास
इतिहास
itihāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राचीन घटनाओं का वर्णन (1.6.4) पुरावृत्त · उदात्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इतिहास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बीती हुई प्रसिद्ध घटनाओं और उनसे संबंध रखनेवाले पुरुषों का कालक्रम से वर्णन । तवारीख । उ॰—यद्यपि हमें इतिहास अपना प्राप्त पूरा है नहीं ।— भारत॰, पृ॰ ४ ।
२. वह पुस्तक जिसमें बीती हुई प्रसिद्ध घटनाओं और भूत पुरुषों का वर्णन हो । उ॰—अब भी 'लिखित मुनि' का चरित वह लिखित है इतिहास में ।— भारत॰, पृ॰ १० ।
१. किसी विषय में संबंधित तथ्यों का आदिकाल से वर्तमान समय तक का क्रमबद्ध वर्णन । जैसे— किसी शास्त्र, कला, संस्कृति का इतिहास ।
२. कथा । वृत्त । उ॰—इस अनंत काले शासन का, वह जब उच्छृंखल इतिहास ।—कामायनी, पृ॰ ३८ । यौ॰.— इतिहासकार=इतिहास लिखनेवाला । इतिवृत्त लेखक । इतिहासज्ञ=इतिहास का जानकार । इतिहासवेत्ता= इतिहासज्ञ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इति—हास see below
इति-हास m. (इति-ह-आस, ‘so indeed it was’), talk, legend, tradition, history, traditional accounts of former events, heroic history, ŚBr.; MBh.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1320,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इतिहासः [fr. इति-ह-आस (3rd. pers. sing. Perf. of अस् to be); so it has been] 1 History (legendary or traditional); धर्मार्थकाममोक्षाणामुपदेशसमन्वितं । पूर्ववृत्तं कपायुक्तमितिहासं प्रचक्षते ॥ --2 Heroic history (such as the Mahābhārata). --3 Historical evidence, tradition (which is recognized as a proof by the Paurāṇikas). --Comp. --निबंधनं legendary composition or narrative; Ś. 3. --पुराणं history and legendary stories. --वादः historical story, legend; Māl. 3. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0276-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इतिहास पु० इतिह पारपार्य्योपदेश आस्तेऽस्मिन् आस- आधारेघञ् ६ त० । “धर्मार्थकाममोक्षाणामुपदेशसमन्वितम् । पूर्बवृत्तकथाथुक्तमितिहासं प्रचक्षते” इत्यक्तलक्षणे पुरावृत्त- प्रकाशके भारतादिग्रन्थे । “इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठं सप्तमं नयेत्” दक्षः “खाध्यायं श्रावयेत् पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि । आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च” मनुः । “वाकोवाक्येतिहासपुराणः पञ्चमोवेदानां वेदः” छा० उ० “इतिहासोत्तमादस्माज् जायन्ते कवि बद्धयः । पञ्चभ्य इव भूतेभ्योलोकसंविधयस्त्रयः । भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम् । संस्कारोपगतां ब्राह्मों ना- नाशास्त्रोपवृंहिताम्” भा० आ० १ अ० इत्युक्ते, भारतस्येति हासरूपत्वम् । “इतिहासपुराणाद्यैर्वेदं समुपवृंहयेत्” स्मृतिः । २ अन्यस्मिन् पुरावृत्ते स च भारते शातिप- [] र्व्वादौ “अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्” इत्यनेन बहुकत्वो दर्शितः । “नवमेऽहनि तार्क्ष्योवै वैपश्चितस्तस्य वयांसि विशस्तानीमान्यासत इति वयांसि ब्रह्मचारिण इत्युपसमानीताः स्युस्तानुपदिशतीतिहासोवेदः सोयमि- तीतिहासमाचक्षीत” आश्व० श्रौ० वेदभागविशेषस्यैवेतिहा- सरूपत्वमुक्तम् । तच्च पुरावृत्तप्रतिपादकत्वात् तथेति बोध्यम् तदभिप्रायेणैव “वाकोव्याक्येतिहासपुराण इति” छान्दोग्यवाक्यमिति द्रष्टव्यम् । पौराणिकमतसिद्धे ३ ऐतिह्ये प्रमाणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0925-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इतिहासः, पुं, (इतिह आस्तेऽस्मिन् । इतिह + आस + घञ् ।) पूब्बवृत्तान्तः । पाचीनकथा । तत्पर्य्यायः । पुरावृत्तः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ३ । २३२ । “आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च” ।) व्यासादिप्रणीतभारतादिग्रन्थः । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-205-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इतिहास" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इतिहासइतिहास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इतिहास 📚 ➤ इति- ह-आस, अस् धातु, लिट् लकार, अन्य पु०ए०व०
संस्कृत: पूर्वचरितप्रतिपादकग्रन्थः · पर्याय: पुरावृत्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इतिहास 📚बीती हुई प्रसिद्ध घटनाओं और उनसे संबंध रखनेवाले पुरुषों का कालक्रम से …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इतिहास
प्राचीन घटनाओं का वर्णन (१.६.४) — पुरावृत्त, उदात्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • इतिहास = इति + हास तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬