🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:53:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यापार
vyāpāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खेती (स्त्री॰), पशुपालन और व्यापार (2.9.2) खेती · पशुपालन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यापार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कर्म । कार्य । काम । जैसे,—(क) संसार में दिन रात अनेक प्रकार के व्यापार होते रहते हैं । (ख) सोचना मस्तिष्क का व्यापार है ।
२. न्याय के अनुसार विषय के साथ होनेवाला इंद्रियों का संयोग । पदार्थें अथवा धन के बदले में पदार्थ लेना और देना । क्रय विक्रय का कार्य । रोजगार । व्यवसाय जैसे—(क) आजकल कपड़े का व्यापार बहुत चमक रहा है । (ख) वे रुइ, सोने, चाँदी आदि कई चीजों का व्यापार करते हैं ।
४. सहायता । मदद ।
५. कार्यपद्धति । प्रक्रिया (को॰) ।
६. उद्योग । प्रयत्न । चेष्टा (को॰) ।
७. प्रभाव । दखल (को॰) ।
८. अभ्यास । कौशल (को॰) । कारबार । पेशा (को॰) ।
९. प्रयोग (को॰) । यौ॰—व्यापारचिह्न = निर्माताओं द्वारा अपने माल की पहिचान के लिये अंकित विशेष चिह्न जिसका प्रयोग अन्य निर्माता द्वारा करना अपराध है [अं॰ ट्रेड मार्क] । व्यापारमंडल = व्यापा- रियों का मंडल । व्यापारियों की संस्था । व्यवसायियों का प्रतिनिधित्व करनेवाली संस्था या समाज (अं॰ चेंबर आव कामर्स) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-आपार m. (ifc. f(आ). ) occupation, employment, business, profession, function (सायकानां व्याप्˚, ‘the business of arrows’ i.e. ‘hitting the mark’; often in comp., e.g. मानस-व्य्˚, ‘occupation of mind’, Vedāntas.; वाग्-व्य्˚, ‘employment of speech’, talk, Hit.; गृह-व्य्˚, ‘occ˚ with domestic affairs’), MBh.; Kāv. &c.
doing, performance, action, operation, transaction, exertion, concern (acc. with √ कृ, ‘to perform any one's [gen.] business’, Kathās.; ‘to render good offices in any affair’, Kum.; ‘to meddle in’ [loc.] Pañcat.; with √ व्रज्, ‘to engage in’ [loc.] Vikr.; with √ या, ‘to be concerned about’, ‘care for’ [gen.]), MBh.; Kāv. &c.
N. of the tenth astrol. mansion, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1038,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यापारः 1 Employment, engagement, business, occupation; ततः प्रविशति यथोक्तव्यापारा शकुंतला Ś. 1; Ku. 2. 54. --2 Application, employment; Mu. 2. 4. --3 Profession, trade, practice, exercise; as in शस्त्रव्यापार. --4 An act, doing, performance. --5 Working, operation, action, influence; (व्रतं) व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्य Ś. 1. 27; तस्यानुमेने भगवान् विमन्युर्व्यापारमात्मन्यपि सायकानां Ku. 7. 93; V. 3. 17. --6 Being placed on; M. 4. 14. --7 Exertion, effort; आर्याप्यरुंधती तत्र व्यापारं कर्तुमर्हति Ku. 6. 32 ‘will be pleased to exert herself in that behalf;’ न व्यापारशतेनापि शुकवत्पाठ्यते बकः H. Pr. 43. (व्यापारं कृ {1} to take part in. {2} to have effect on. {3} to meddle; as in अव्यापारेषु व्यापारं यो नरः कर्तुमिच्छति Pt. 1. 21).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1023-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यापार पु० वि + आ + पृ--घञ् । “व्यापारो भावना सैवोत्पा- दना सैव च क्रिया” हर्य्युक्तायां १ भावयितुः उत्पादन- क्रियायाम् । बणिजो २ व्यवसाये च । करणजन्ये करणजन्यक्रियाजनके ३ पदार्थे यथा दात्ररूपकरणजन्यः तज्जन्यच्छेदजनकः छेद्यसंयोगादि एवमिन्द्रियस्य व्यापारः विषयसंयोगा । “विषयेन्द्रिय- संयोगो व्यापारः सोऽपि षड्विधः” भाषा० । एवं यागादेः व्यापारः अदृष्टम् । व्यापारवत् कारणं करणमिति । “क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यड्यापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम्” हरिकारिका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4987,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यापारः, पुं, (वि + आ + पृ + घञ् ।) कर्म्म । यथा, -- “स्यात् प्राणवियोगफलको व्यापारो हननं स्मृतम् । रागाद्द्वषात् प्रमादाद्बा स्वतः परत एव वा ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृताग्निपुराणवचनम् ॥ (साहाय्यम् । इति मल्लीनाथः ॥ यथा, कुमारे । ६ । ३२ । “आर्य्याप्यरुन्धती तत्र व्यापारं कर्त्तुमर्हति । प्रायेणैवंविधे कार्य्ये पुरन्ध्रीणां प्रगल्भता ॥” तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकः । इति न्याय- शास्त्रम् ॥ यथा, भाषापरिच्छेदे । “विषयेन्द्रियसंयोगो व्यापारः सोऽपि षड्- विधः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-550-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यापार" आता है (43)
पाण व्यापार । तिजारत । खरीद बिक्रीवणिज व्यापार । बनिजवणिज्य व्यापार । सौदागरीवार्तिका व्यापार । वाणिज्यआक्रय व्यापारीबाणिज्य व्यापार । रोजगार । सौदागरीव्यवहृति वह लाभ जो व्यापार में होता है । रोजगार में होनेवाला नफाव्यापृति व्यवसाय । व्यापारलदनी व्यापार । कारबारवणिजा सौदागरी । व्यापारवार्त्तारंभ व्यापार । रोजगारवणिग्वृत्ति व्यापार । सौदागरीशगल व्यापार । कामधंधा । जैसे,—कहिए आजकल क्या शगल हैकबार व्यापार । रोज- गार । उद्यम । व्यवसाय । लेनदेनबनिज व्यापार । वस्तुओं का क्रय- विक्रय । रोजगारपैसरा † संज्ञा पुं॰ जंजाल । झझट । बखेड़ा । प्रयत्न । व्यापारबोपार † संज्ञा पुं॰ वाणिज्य । व्यापारमामला व्यापार । काम धंधा । उद्यम । मुहा॰—मामला बनाना=काम साधनावौसाउ पु † संज्ञा पुं॰ व्यवसाय । व्यापारहिरफत व्ययसाय । पेशा । व्यापारकामर्स व्यापार । वाणिज्य । कारोबार । लेनदेन । जैसे,—चैंबर आफ कामर्स । कामर्स …तिजारत वाणिज्य । आनेज । व्यापार । रोजगार । सौदागरीसौदागरी सौदागर का काम । व्यापार । व्यव- साय । तिजारत । रोजगारगमथ मार्ग । राहक्रय मोल लेने की क्रिया । खरीदने का काम । खरीद । क्रयण । यौ॰—क्रयक्रीत =खरी…निगम मार्ग । पथउद्यम प्रयास । प्रयत्न । उद्योग । मेहनतकार्य परिश्रमी । सेहवती । कर्मशीलपणाया द्यूत । जूवाविपणि दूकानकारिका किसी सूत्र की श्लोकबद्ध व्याख्या । किसी सूत्र का श्लोकों में विवरणव्यवसाय वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैस…व्यायाम वह शरीरिक श्रम जो केवल शरीर का बल बढाने के उद्देश्य से किया जाता है । …सत्यानृत सच और झुठ का मेल । सच और झूठव्यावहारिक व्यवहारव्यवहृत जिसका आचरण या अनुष्ठान किया गया होलोकयात्रा व्यवहारबनज कमलबनजी पु † संज्ञा पुं॰सीगा साँचा । ढाँचासौदा वह चीज जो खरीदी या बेची जाती हो । क्रय विक्रय की वस्तु । चीज । माल । ज…मशगला उद्यम । व्यवसायरोजागार जीविका या धनसंचय करने के लिये हाथ में लिया हुआ काम जिसमें कोई बराबर लग…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें