🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:58:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विकार
vikāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु का रूप, रंग आदि बदल जाना । विकृति ।
२. मिरुकत के चार प्रधान नियमां में एक जिसके अनुसार एक बर्ण के स्थान में दूसरा वर्ण हो जाता है ।
३. दोष की प्राप्ति । बिगड़ना । खराबी ।
४. दोष । बुराई, अवगुण ।
५. मन की वृत्ति या अवस्था । मनोवेग या प्रवृत्ति । वासना । उ॰—सकल प्रकार विकार बिहाई । मन क्रम वचन करेहु सेवकाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
६. वेदांत और सांख्य दर्शन के अनुसार किसी पदार्थ के रूप आदि का बदल जाना । परिणाम । जैसे,—ककण सोने का विकार है; क्योंकि वह लोने से ही रूपांतरित होकर बना है ।
७. उपद्रव । हानि ।
८. बीमारी । रोग । व्याधि (को॰) ।
९. घाव । जख्म । क्षत (को॰) ।
१०. परिवर्तन । रद्दोबदल (को॰) ।
११. मनोवृत्ति या विचार का बदलना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—कार m. (for 2. See वि- √ 1. कृ) the syllable वि, BhP.
वि-कार See p. 950, col. 1.
वि-कार &c. See under वि- √ 1. कृ.
2. वि-कार m. (for 1. See p. 950, col. 1) change of form or nature, alteration or deviation from any natural state, transformation, modification, change (esp. for the worse) of bodily or mental condition, disease, sickness, hurt, injury, (or) perturbation, emotion, agitation, passion, ŚrS.; MBh. &c.
an apparition, spectre, Kathās.
extravagance, ib.
a product, Gaut.
(in Sāṃkhya) a production or derivative from Prakṛti (there are 7 Vikāras, viz. बुद्धि, ‘intellect’, अहं-कार, ‘the sense of individuality’, and the 5 तन्-मात्रस्, q.v.; these are also producers, inasmuch as from them come the 16 Vikāras which are only productions, viz. the 5 महा-भूतानि, q.v., and the 11 organs, viz. the 5 बुद्धीन्द्रियाणि or organs of sense, the 5 कर्मेन्द्रियाणि or organs of action, and मनस्, ‘the mind’), IW. 82 &c.
the derivative of a word, Nir.
contortion of the face, grimace, Kathās.
change of sentiment, hostility, defection, MBh.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकारः 1 Change of form or nature, transformation, deviation from the natural state; cf. विकृति. --2 A change, alteration, a modification; Pt. 1. 44; Ś. 7. --3 Sickness, disease, malady; विकारं खलु परमार्थतोऽज्ञात्वाऽनारंभः प्रतीकारस्य Ś. 4; Ku. 2. 48. --4 Change of mind or purpose; मूर्छंत्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु Ś. 5. 18. --5 A feeling, an emotion; विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च U. 1. 35, 3. 25, 36; Māl. 1. 30. --6 Agitation, excitement, perturbation; Ki. 17. 23. --7 Contortion, contraction (as of the features of the face); प्रमथमुखबिकारैर्हासयामास गूढं Ku. 7. 95. --8 (In Sān, phil.) That which is [] evolved from a previous source or Prakṛti. --9 A wound. --Comp. --हेतुः a temptation, seduction, cause of perturbation; विकारहेतौ सति विक्रियंते येषां न चेतांसि त एव धीराः Ku. 1. 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0966-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकार पु० वि + कृ घञ् । प्रकृतेरन्यरूपे परिणामे । “विकारश्च यदात्मकं द्रव्यं मृद्वा सुवर्णं वा तस्यात्मगो- ऽन्यये पूर्वो व्यूहो निवर्त्तते व्यूहान्तरं वोपयते । तं विकारमाचक्ष्महे” वा० भा० २ । २४६ सूत्रे उक्तः । स्वरूपत्यागेन रूपान्तरापत्तिरूपः । स्वरूपस्य विनाशे अविनाशे वा द्रव्यान्तरारम्भकत्वरूपः यथा दुग्धादेर्दध्या- रम्भकत्वम् वीजादेर्वृक्षारम्भकत्वरूपो वा” गौ० सू० वृत्ता- वुक्तो वा । स्वरूपनाशोऽपि विकारो भावविकारशब्दे दृश्यः । काष्ठादेरवयवनाशेन तस्योत्पादनात् तस्यापि काष्ठविकार एव कर्मन्शब्दे विकार्य्यनिरूपणे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4891,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकारः, पुं, (वि + कृ + घञ् ।) प्रकृतेरन्यथाभावः । तत्पर्य्यायः । परिणामः २ विकृतिः ३ विक्रिया ४ । इत्यमरः ॥ विकृत्या ५ । इति भरतः ॥ केचित्तु पूर्व्वद्वयं प्रकृतिध्वंसजन्यविकारे यथा काष्ठस्य विकारो भस्म । मृत्पिण्डस्य घट इति । परद्वयं विकारमात्रे यथा मुखस्य विकृतिः क्रोधरक्तता । काष्ठस्य भस्म च । इति भरतः ॥ (यथा, कुमारे । ७ । ९५ । “अपि शयनसखिभ्यो दत्तवाचं कथञ्चित् प्रमथमुखविकारैर्हासयामास गूढम् ॥” प्रकृतिविकृतिः । यथा, हरिवंशे । २४९ । ३५ । “शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धस्तथैव च । प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत् कारणं महत् ॥” अस्य विशेषविबरणं विकृतिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥) रोगः । इति मेदिनी । रे, २१८ ॥ (यथा, -- “विकारो धातुवैषम्यं साम्यं प्रकृतिरुच्यते । सुखसंज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव च ॥” इति चरके सूत्रस्थाने नवमेऽध्याये ॥ मत्स्यः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “मत्स्यो मीनो विकारश्च झषो वैशारिणो- ऽण्डजः । शकुलो पृथुरोमा च स सुदर्शन इत्यपि ॥ रोहिताद्यास्तु ये जीवास्ते मत्स्याः परि- कीर्त्तिताः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-372-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विकार" आता है (18)
ताम दोष । विकारवैकृत विकार । खराबीविकृति विकार । खराबी । बिगाड़विक्रिया विकार । खराबीदुष्टि दोष । विकार । ऐबवैकार्य विकार का भाव या धर्म । विकारफतूर विकार । दोष । क्रि॰ प्र॰—आनाफसाद बिगाड़ । विकारमल मैल । कीट । जैसे, धातुओं का मलकारण हेतु । वजह । सबब । जैसे, तुम किस कारण वहाँ गए थे । विशेष—इस शब्द के सा…परिणाम बदलने का भाव या कार्य । बदलना । एक रूप या अवस्था को छोड़कर दूसरे रूप य…उपस्करण सजाना । श्रृंगार करनावैकृत्य बीभत्स रसअविशुद्धि अशुद्धि । मेलमालखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नामैल † ^१ वि॰ मलिन । मैला । विशेष दे॰ 'मैला'फितूर न्यूनता । घाटा । कमी । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़नाविकृती रोग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें