🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैकृत
vaikṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैकृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विकार । खराबी ।
२. बीभत्स रस ।
३. बीभत्स रस का आलंबन । जैसे,—खून, गोश्त, हड्डी आदि ।
४. विरूपता । विकृति (को॰) ।
५. अपशकुन या अनिष्टसूचक घटना (को॰) ।
६. कपट (को॰) ।
७. उद्वेग (को॰) ।
८. अहंकार (को॰) ।
९. द्वेष । शत्रुता (को॰) ।
वैकृत २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ वैकृती]
१. जो विकार से उत्पन्न हुआ हो ।
२. जो सहज में ठीक न हो सके । दुःसाध्य ।
३. विकूत । विकारग्रस्त (को॰) ।
४. सात्विक (को॰) ।
५. अप्राकृत्तिक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैकृत mf(ई)n. (fr. वि-कृति) modified, derivative, secondary (-त्व n., Lāṭy.), RPrāt.; TPrāt., Sch. &c.
undergoing change, subject to modification, Sāṃkhyak.; KapS.
disfigured, deformed, MBh.
not natural, perpetuated by adoption (as a family), Cat.
वैकृत m. N. of the Ahaṃ-kāra or I-making faculty, MBh.
of a demon causing a partic. disease, Hariv.
वैकृत n. (ifc. f(आ). ) change, modification, alteration, disfigurement, abnormal condition, changed state, MBh.; R.; Suśr. &c.
वैकृत n. an unnatural phenomenon, portent, Ragh.; VarBṛS.; Rājat.
mental change, agitation, MBh.; R. &c.
aversion, hatred, enmity, hostility, MBh.; Hariv.; Kathās.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1020,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैकृत a. (ती f.) 1 Changed. --2 Modified. --तं [विकृतस्य भावः अण्] 1 Change, alteration, modification. --2 Aversion, disgust, loathing. --3 Change in state, appearance &c., disfigurement; N. 2. 5. --4 A portent, any event foreboding evil; तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य R. 12. 62. --Comp. --विवर्तः a woeful1 plight, miserable condition, suffering; वैकृतविवर्तदारुणः Māl. 1. 39. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैकृत न० विकृतस्य भावः अण् । १ विकारे २ वीभत्सरसे तदा लम्बनमांसशोणितादौ विकृतित आगतः अण् । ३ वि- कृतितो जाते त्रि० “वैकृतास्तु तथा देवाः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4971,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैकृतं, क्ली, (विकृतमेव । “सान्नायानुजेति ।” ५ । ४ । ३६ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या अण् । विकारः । यथा, रामायणे । ६ । ४८ । ३२ । “प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् । दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ॥” दुर्निमित्तम् । यथा, रघुः । ११ । ६२ । “तत्प्रतीपपवनादिवैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिमधिकृत्य कृत्यवित् ॥” तथाच महाभारते । ३ । १३७ । ३ । “वैकृतं त्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः । तमन्धं शूद्रमासीनं गृहपालमथाब्रवीत् ॥”) वीभत्सरसः । तदालम्बने मांसशोणितादौ, त्रि । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तथाच । “विकृतं वैकृतञ्च स्यात्तच्च वैकृत्यमुच्यते ॥” इति भरतद्बिरूपकोषः ॥ (विकारजाते । यथा, भागवते । २ । १० । ४५ । “अयन्तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः । विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-508-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें