🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:32:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैकृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैकृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैकृत

अर्थ: परिवर्तित

व्युत्पत्ति: विकृत + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैकृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वैकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैकृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैकृतःवैकृतौवैकृताः
द्वितीयावैकृतम्वैकृतौवैकृतान्
तृतीयावैकृतेनवैकृताभ्याम्वैकृतैः
चतुर्थीवैकृतायवैकृताभ्याम्वैकृतेभ्यः
पञ्चमीवैकृतात् / वैकृताद्वैकृताभ्याम्वैकृतेभ्यः
षष्ठीवैकृतस्यवैकृतयोःवैकृतानाम्
सप्तमीवैकृतेवैकृतयोःवैकृतेषु
सम्बोधनहे वैकृतहे वैकृतौहे वैकृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैकृत
वैकृत
vaikṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैकृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विकार । खराबी ।
२. बीभत्स रस ।
३. बीभत्स रस का आलंबन । जैसे,—खून, गोश्त, हड्डी आदि ।
४. विरूपता । विकृति (को॰) ।
५. अपशकुन या अनिष्टसूचक घटना (को॰) ।
६. कपट (को॰) ।
७. उद्वेग (को॰) ।
८. अहंकार (को॰) ।
९. द्वेष । शत्रुता (को॰) ।
वैकृत २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ वैकृती]
१. जो विकार से उत्पन्न हुआ हो ।
२. जो सहज में ठीक न हो सके । दुःसाध्य ।
३. विकूत । विकारग्रस्त (को॰) ।
४. सात्विक (को॰) ।
५. अप्राकृत्तिक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैकृत mf(ई)n. (fr. वि-कृति) modified, derivative, secondary (-त्व n., Lāṭy.), RPrāt.; TPrāt., Sch. &c.
undergoing change, subject to modification, Sāṃkhyak.; KapS.
disfigured, deformed, MBh.
not natural, perpetuated by adoption (as a family), Cat.
वैकृत m. N. of the Ahaṃ-kāra or I-making faculty, MBh.
of a demon causing a partic. disease, Hariv.
वैकृत n. (ifc. f(आ). ) change, modification, alteration, disfigurement, abnormal condition, changed state, MBh.; R.; Suśr. &c.
वैकृत n. an unnatural phenomenon, portent, Ragh.; VarBṛS.; Rājat.
mental change, agitation, MBh.; R. &c.
aversion, hatred, enmity, hostility, MBh.; Hariv.; Kathās.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1020,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैकृत a. (ती f.) 1 Changed. --2 Modified. --तं [विकृतस्य भावः अण्] 1 Change, alteration, modification. --2 Aversion, disgust, loathing. --3 Change in state, appearance &c., disfigurement; N. 2. 5. --4 A portent, any event foreboding evil; तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य R. 12. 62. --Comp. --विवर्तः a woeful1 plight, miserable condition, suffering; वैकृतविवर्तदारुणः Māl. 1. 39. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैकृत न० विकृतस्य भावः अण् । १ विकारे २ वीभत्सरसे तदा लम्बनमांसशोणितादौ विकृतित आगतः अण् । ३ वि- कृतितो जाते त्रि० “वैकृतास्तु तथा देवाः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4971,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैकृतं, क्ली, (विकृतमेव । “सान्नायानुजेति ।” ५ । ४ । ३६ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या अण् । विकारः । यथा, रामायणे । ६ । ४८ । ३२ । “प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् । दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ॥” दुर्निमित्तम् । यथा, रघुः । ११ । ६२ । “तत्प्रतीपपवनादिवैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिमधिकृत्य कृत्यवित् ॥” तथाच महाभारते । ३ । १३७ । ३ । “वैकृतं त्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः । तमन्धं शूद्रमासीनं गृहपालमथाब्रवीत् ॥”) वीभत्सरसः । तदालम्बने मांसशोणितादौ, त्रि । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तथाच । “विकृतं वैकृतञ्च स्यात्तच्च वैकृत्यमुच्यते ॥” इति भरतद्बिरूपकोषः ॥ (विकारजाते । यथा, भागवते । २ । १० । ४५ । “अयन्तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः । विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-508-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैकृतवैकृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैकृत 📚 ➤ परिवर्तित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैकृत 📚विकार । खराबी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वैकृत: विकृत + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें