🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:52:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रत

अर्थ: प्रसन्न, खुश, तृप्त

संस्कृत: मैथुनम् · पर्याय: व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन

व्युत्पत्ति: रम् +क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रम् + क्त
  2. रत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रत (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारतम्रतेरतानि
द्वितीयारतम्रतेरतानि
तृतीयारतेनरताभ्याम्रतैः
चतुर्थीरतायरताभ्याम्रतेभ्यः
पञ्चमीरतात् / रताद्रताभ्याम्रतेभ्यः
षष्ठीरतस्यरतयोःरतानाम्
सप्तमीरतेरतयोःरतेषु
सम्बोधनहे रतहे रतेहे रतानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रम् (भ्वादिगण) · अर्थ: रमण करना, क्रीड़ा करना, खेलना (क्रीडायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरमतेरमेतेरमन्ते
मध्यमरमसेरमेथेरमध्वे
उत्तमरमेरमावहेरमामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रमते · लिट् (आत्मने.): रेमे · लुट् (आत्मने.): रन्ता · लृट् (आत्मने.): रंस्यते · लोट् (आत्मने.): रमताम् · लङ् (आत्मने.): अरमत · विधिलिङ् (आत्मने.): रमेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रंसीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अरंस्त · लृङ् (आत्मने.): अरंस्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रमण · ण्वुल्: रामकः · तृच्: रन्ता · यत्: रम्यः · तव्य: रन्तव्यः · अनीयर्: रमणीयः · क्त: रतः · क्तवतु: रतवान् · शानच्: रममाणः · क्त्वा: रत्वा · ल्यप्: प्ररत्य · तुमुन्: रन्तुम् · णमुल्: रामम् · घञ्: रामः · क्तिन्: रति · क्वसु: रेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रत
रत
rata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रत १ संज्ञा पुं॰ [पुं॰]
१. मैथुन । प्रसंग । उ॰—प्रिया को है बिंबाधर मृदुल ज्यों पल्लव नयो । लियो धीरें धीरें रहसि रस मैने रत समै ।—लक्ष्मण (शब्द॰) ।
२. योनि ।
३. लिंग ।
४. प्रेम । प्रीति ।
रत २ वि॰
१. प्रेम में पड़ा हुआ । अनुरक्त । आसक्त ।
२. (कार्य आदि में) लगा हुआ । लिप्त । लीन । तत्पर ।
रत पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रक्त, प्रा॰ रत्त] रक्त । खून । लहू । (डिं॰) ।
रत पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ऋतु] दे॰ ऋतु । उ॰—आवी सब रत आमली त्रिया करइ सिणगार ।—ढोला॰, दू॰ ३०३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रत रति &c. See under √ रम्, p. 867, cols. 2, 3.
रत mfn. pleased, amused, gratified, BhP.
delighting in, intent upon, fond or enamoured of, devoted or attached or addicted or disposed to (loc. instr. or comp.), ŚBr. &c. &c.
(ifc.) having sexual intercourse with, BhP.
loved, beloved, MW.
रत n. pleasure, enjoyment, (esp.) enjoyment of love, sexual union, copulation, Kāv.; Var. &c.
the private parts, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (864,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रत p. p. [रम्-कर्तरि क्त] 1 Pleased, delighted, gratified. --2 Pleased or delighted with, fond of, enamoured of, fondly attached to. --3 Inclined to, disposed. --4 Loved, beloved. --5 Intent on, engaged in, devoted to; (see रम्). --तं 1 Pleasure. --2 Sexual union, coition; R. 19. 23, 25; Me. 89. --3 The private parts. --Comp. --अंदुकः, --आमर्दः a dog. --अयनी a prostitute, harlot. --अर्थिन् a. lustful, lascivious. --उद्वहः the (Indian) cuckoo. --ऋद्धिक {1} a day. {2} the eight auspicious objects. {3} bathing for pleasure --कीलः a dog. --कूजितं lustful or [] lascivious murmur. --गुरुः a husband. --ज्वरः a crow. --तालिन् m. a libertine, sensualist. --ताली a procuress, bawd. --नारीचः {1} a voluptuary. {2} the god of love, Cupid. {3} a dog. {4} lascivious murmur. --निधिः the wagtail. --बंधः sexual union. --वर्णः a dog. --शायिन् m. a dog. --हिंडकः {1} a ravisher or seducer of women. {2} a voluptuary.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0903-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रत न० रम--भावे क्त । १ रमणे स्त्रीपुंसयोः सङ्गमे मैथुने अमरः । २ गुह्ये च मेदि० । कर्त्तरि क्त । ३ अनुरक्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4790,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रतं, क्ली, (रमणमिलि । रम् + भावे क्तः ।) मैथुनम् । इत्यमरः । २ । ७ । ५७ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५४९ । “विपरीतमपि रतं ते स्रोतो नद्या इवानुकूल- मिदम् । तटतरुमिव मम हृदयं समूलमपि वेगतो हरति ॥” तत्तु द्बिविधम् । यथा, कामशास्त्रम् । “बाह्यमाभ्यन्तरञ्चेति द्बिविधं रतमुच्यते । तत्राद्यं चुम्बनाश्लेषनखदन्त क्षतादिकम् ॥ द्बितीयं सुरतं साक्षान्नानाकारेण कल्पितम् ॥”) गुह्यम् । इति मेदिनी । ते, ४९ ॥ अनुरक्ते, त्रि ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ३ । ५०५ । “तत्तुल्यगुणनिर्व्विण्णा तद्बिपक्षस्तुतौ रता ॥” नियुक्तः । यथा, मनुः । २ । २३५ । “यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यं समाचरेत् । तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्य्यात् प्रियहिते रतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-087-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रतरत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रम् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: रत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रम् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रत 📚 ➤ प्रसन्न, खुश, तृप्त
संस्कृत: मैथुनम् · पर्याय: व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रत 📚मैथुन । प्रसंग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रत
दाम्पत्य-सम्बन्ध (२.७.६१) — व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रत: रम् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें