🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:59:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रजनन
prajanana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रजनन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संतान उत्पन्न करने का काम ।
२. जन्म ।
३. लिंग । पुरुषेंद्रिय (को॰) ।
४. योनि ।
५. शुक्र । वीर्य (को॰) ।
६. दाई का काम । धात्रीकर्म (सुश्रुत) ।
७. जन्म देनेवाला । पिता । जनक ।
८. पशुकर्म । जोड़ा खाना (को॰) ।
९. संतति (को॰) ।
प्रजनन २ वि॰ प्रजनन करनेवाला । पैदा करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚जनन mfn. begetting, generating, generative, vigorous, VS.; ŚBr.
प्र-˚जनन n. the act of begetting or bringing forth, generation, procreation, birth, production (lit. and fig.), AV. &c. &c.
generative energy, semen, TS.; TBr.; ŚrS.
the male (RV.; Br.) or female (L.) generative organ
offspring, children, BhP.
= प्र-गम, or प्र-गत, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (658,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रजनन a. (नी f.) Producing, generating, procreative. --नं 1 Procreation, generation, conception in the womb. --2 Production, birth, delivery. --3 Semen. --4 The male or female organ of generation (penis or vulva). --5 Offspring. --6 Pregnancy of cattle (उपसर).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0730-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रजनन न० प्रजायतेऽत्र प्र + जन--आधारे ल्युट् । १ योनौ भावे ल्युट् । २ जन्मनि मेदि० । करणे ल्युट् । ३ उपसरे विश्वः । जनयति जनि--ल्यु । ४ जनके त्रि० यजु० १९ । ४८
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4433,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रजननं, क्ली, (प्रजायतेऽनेनेति । प्र + जन् + ल्युट् ।) योनिः । (यथा, सुश्रुते । १ । २३ । “स्किक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफल- कोषोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीय- व्रणाः ॥” प्र + जन् + भावे ल्युट् ।) जन्म । इति मेदिनी । ने, १९१ ॥ (यथा, राजतर- ङ्गिण्याम् । २ । ६१ । “वेधाः परां धुरमुपैति परीक्षकाणा- मिक्षोः फलप्रजननेन कृतश्रमो यः ॥” धात्रीकर्म्म । यथा, सुश्रुते शारीरस्थाने । १० अध्याये । “ततः कृतोपधाने मृदुविस्तीर्णे शयने स्थितामाभुग्नसक्थीमुत्तानामशङ्कनीया- श्चतस्रः स्त्रियः परिणतवयसः प्रजननकुशलाः कर्त्तितनखाः परिचरेयुरिति ॥”) प्रगमः । इति विश्वः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १२० । ३७ । “तस्मात् प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात् स्वयम् । सदृशात् श्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि ! ॥” प्रजनयतीति । प्र + जन + ल्युः । प्रजोत्पादके, त्रि । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १९ । ४८ । “इदं हविः प्रजननं मेऽस्तु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-248-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रजनन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें