🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:46:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रजनन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रजनन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रजनन

अर्थ: प्रस्रुजन, जनन, योनि में वीर्य-संसेचन

व्युत्पत्ति: प्र+जन्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रजनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + जन् + ल्युट्
  3. प्रजनन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रजनन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रजननम्प्रजननेप्रजननानि
द्वितीयाप्रजननम्प्रजननेप्रजननानि
तृतीयाप्रजननेनप्रजननाभ्याम्प्रजननैः
चतुर्थीप्रजननायप्रजननाभ्याम्प्रजननेभ्यः
पञ्चमीप्रजननात् / प्रजननाद्प्रजननाभ्याम्प्रजननेभ्यः
षष्ठीप्रजननस्यप्रजननयोःप्रजननानाम्
सप्तमीप्रजननेप्रजननयोःप्रजननेषु
सम्बोधनहे प्रजननहे प्रजननेहे प्रजननानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रजनन
प्रजनन
prajanana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रजनन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संतान उत्पन्न करने का काम ।
२. जन्म ।
३. लिंग । पुरुषेंद्रिय (को॰) ।
४. योनि ।
५. शुक्र । वीर्य (को॰) ।
६. दाई का काम । धात्रीकर्म (सुश्रुत) ।
७. जन्म देनेवाला । पिता । जनक ।
८. पशुकर्म । जोड़ा खाना (को॰) ।
९. संतति (को॰) ।
प्रजनन २ वि॰ प्रजनन करनेवाला । पैदा करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚जनन mfn. begetting, generating, generative, vigorous, VS.; ŚBr.
प्र-˚जनन n. the act of begetting or bringing forth, generation, procreation, birth, production (lit. and fig.), AV. &c. &c.
generative energy, semen, TS.; TBr.; ŚrS.
the male (RV.; Br.) or female (L.) generative organ
offspring, children, BhP.
= प्र-गम, or प्र-गत, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (658,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रजनन a. (नी f.) Producing, generating, procreative. --नं 1 Procreation, generation, conception in the womb. --2 Production, birth, delivery. --3 Semen. --4 The male or female organ of generation (penis or vulva). --5 Offspring. --6 Pregnancy of cattle (उपसर).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0730-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रजनन न० प्रजायतेऽत्र प्र + जन--आधारे ल्युट् । १ योनौ भावे ल्युट् । २ जन्मनि मेदि० । करणे ल्युट् । ३ उपसरे विश्वः । जनयति जनि--ल्यु । ४ जनके त्रि० यजु० १९ । ४८
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4433,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रजननं, क्ली, (प्रजायतेऽनेनेति । प्र + जन् + ल्युट् ।) योनिः । (यथा, सुश्रुते । १ । २३ । “स्किक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफल- कोषोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीय- व्रणाः ॥” प्र + जन् + भावे ल्युट् ।) जन्म । इति मेदिनी । ने, १९१ ॥ (यथा, राजतर- ङ्गिण्याम् । २ । ६१ । “वेधाः परां धुरमुपैति परीक्षकाणा- मिक्षोः फलप्रजननेन कृतश्रमो यः ॥” धात्रीकर्म्म । यथा, सुश्रुते शारीरस्थाने । १० अध्याये । “ततः कृतोपधाने मृदुविस्तीर्णे शयने स्थितामाभुग्नसक्थीमुत्तानामशङ्कनीया- श्चतस्रः स्त्रियः परिणतवयसः प्रजननकुशलाः कर्त्तितनखाः परिचरेयुरिति ॥”) प्रगमः । इति विश्वः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १२० । ३७ । “तस्मात् प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात् स्वयम् । सदृशात् श्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि ! ॥” प्रजनयतीति । प्र + जन + ल्युः । प्रजोत्पादके, त्रि । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १९ । ४८ । “इदं हविः प्रजननं मेऽस्तु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-248-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रजनन" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रजननप्रजनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जनन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + जन् + ल्युट् | प्रजनन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रजनन 📚 ➤ प्रस्रुजन, जनन, योनि में वीर्य-संसेचन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रजनन 📚संतान उत्पन्न करने का काम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रजनन: प्र+जन्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें