🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:20:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपथ
apatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) (2.1.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह मार्ग जो चलने योग्य न हो । बीहड़ राह । विकट मार्ग । उ॰—माधौ नैकु हटकौ गाइ । भ्रमत निसि बासर अपथ पथ अगह, गहि नहिं जाइ ।—सुर १ ।८४ ।
२. कुपथ । कुमार्ग । उ॰—(क) हरि हैं राजनीति पढ़ि आए । ते क्यों नीति करैं आपुन जिन और न अपथ छुड़ाए ।—सुर (शब्द॰) । (ख) गनत न मन पथ अपथ लखि बिथुरे सुथरे बार ।—बिहारी (शब्द॰) ।
३. मार्ग या पथ पथ का अभाव (को॰) ।
४. योनि । अपत्यपथ (को॰) ।
५. किसी प्रचलित मत वा सिद्धांत का दृढ़ापूर्वक विरोध (को॰) ।
अपथ २ वि॰ मार्गहीन । पथविहीन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पथ n. not a way, absence of a road, pathless state, AV. &c., wrong way, deviation
heresy, heterodoxy, L.
अ-पथ mf(आ)n., pathless, roadless, Pāṇ. ii, 4, 30, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (49,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपथ a. [नास्ति पंथा यत्र] Pathless, roadless; ˚थो देशः, ˚था नगरी &c. --थं, --थः (also अपंथाः P. V. 4. 72, II. {4} II. 4. 30) 1 Not a way, absence of a way or road, pathless state; a bad or wrong road (lit.); (fig.) irregularity, deviation, a moral irregularity or deviation, a wrong road, bad or evil course; अपथे पदमर्पयंति हि श्रुतवंतोपि रजोनिमीलिताः R. 9. 74; 17. 54; न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोपि भजते Ś. 5. 10 [] follows evil ways; कारितस्त्वमपथे पद मया Ki. 13. 45, 64. --2 Heresy, heterodoxy (in opinions). --3 The vulva. --था N. of several plants. --थं ind. By or in the wrong way, astray; अपथं वर्तते Sk. --Comp. --गामिन् a. pursuing evil courses; heretical. --प्रपन्न a. taking to evil ways (as man); spent or used out of place, misapplied, misspent (as money &c.); H. 3. 123.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0106-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपथ न० न पन्थाः अप्राशस्त्ये न० त० । “अपथं” पु० न० पा० । “विभाषेति” पा० वा अच् समा० । अपकृष्टपथे निन्दितपथे कुपथे । “घनागमे राजपथे हि पिच्छिले क्वचिद्बुधैरप्यपथेन गम्यते” इति नै० । “को वा न पद- मप्रथेऽकार्य्यत मया” इति प्रबोध० । “अथैतदपथमिवैति [] यदेतांदिशमिति” शत० ब्रा० । नास्ति पन्थाः सुन्दरमार्गो यत्र ब० अच् समा० । सुन्दरपथशून्ये ग्रामादौ त्रि० । पथोऽभावः अव्ययी० अच् समा० । मार्गाभावे अव्य० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0226-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपथं, क्ली, व्य, (न प्रशस्तः पन्थाः मार्गः, नञ्स- [] मासः । नास्ति पन्थाः प्रशस्तः मार्गो यत्र तत् । प्रशस्तवर्त्मशून्ये नगरादौ ।) अपन्थाः । मार्ग एव यो न भवति तत् । इत्थमरः । योनिः । इति शब्दरत्नावली । (विमार्गः । कुपथः । असम्मार्गः । साधुविगर्हितः पन्थाः । “अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः” । इति रघुवंशे । “न कश्चित् वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते” । इति शाकुन्तले ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-063-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें