🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:36:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपथ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपथ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपथ

अर्थ: "मार्गरहित, बिना सड़क के "

संस्कृत: मार्गाभावः · पर्याय: अपथिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अपथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपथ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपथम्अपथेअपथानि
द्वितीयाअपथम्अपथेअपथानि
तृतीयाअपथेनअपथाभ्याम्अपथैः
चतुर्थीअपथायअपथाभ्याम्अपथेभ्यः
पञ्चमीअपथात् / अपथाद्अपथाभ्याम्अपथेभ्यः
षष्ठीअपथस्यअपथयोःअपथानाम्
सप्तमीअपथेअपथयोःअपथेषु
सम्बोधनहे अपथहे अपथेहे अपथानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपथ
अपथ
apatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) (2.1.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह मार्ग जो चलने योग्य न हो । बीहड़ राह । विकट मार्ग । उ॰—माधौ नैकु हटकौ गाइ । भ्रमत निसि बासर अपथ पथ अगह, गहि नहिं जाइ ।—सुर १ ।८४ ।
२. कुपथ । कुमार्ग । उ॰—(क) हरि हैं राजनीति पढ़ि आए । ते क्यों नीति करैं आपुन जिन और न अपथ छुड़ाए ।—सुर (शब्द॰) । (ख) गनत न मन पथ अपथ लखि बिथुरे सुथरे बार ।—बिहारी (शब्द॰) ।
३. मार्ग या पथ पथ का अभाव (को॰) ।
४. योनि । अपत्यपथ (को॰) ।
५. किसी प्रचलित मत वा सिद्धांत का दृढ़ापूर्वक विरोध (को॰) ।
अपथ २ वि॰ मार्गहीन । पथविहीन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पथ n. not a way, absence of a road, pathless state, AV. &c., wrong way, deviation
heresy, heterodoxy, L.
अ-पथ mf(आ)n., pathless, roadless, Pāṇ. ii, 4, 30, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (49,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपथ a. [नास्ति पंथा यत्र] Pathless, roadless; ˚थो देशः, ˚था नगरी &c. --थं, --थः (also अपंथाः P. V. 4. 72, II. {4} II. 4. 30) 1 Not a way, absence of a way or road, pathless state; a bad or wrong road (lit.); (fig.) irregularity, deviation, a moral irregularity or deviation, a wrong road, bad or evil course; अपथे पदमर्पयंति हि श्रुतवंतोपि रजोनिमीलिताः R. 9. 74; 17. 54; न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोपि भजते Ś. 5. 10 [] follows evil ways; कारितस्त्वमपथे पद मया Ki. 13. 45, 64. --2 Heresy, heterodoxy (in opinions). --3 The vulva. --था N. of several plants. --थं ind. By or in the wrong way, astray; अपथं वर्तते Sk. --Comp. --गामिन् a. pursuing evil courses; heretical. --प्रपन्न a. taking to evil ways (as man); spent or used out of place, misapplied, misspent (as money &c.); H. 3. 123.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0106-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपथ न० न पन्थाः अप्राशस्त्ये न० त० । “अपथं” पु० न० पा० । “विभाषेति” पा० वा अच् समा० । अपकृष्टपथे निन्दितपथे कुपथे । “घनागमे राजपथे हि पिच्छिले क्वचिद्बुधैरप्यपथेन गम्यते” इति नै० । “को वा न पद- मप्रथेऽकार्य्यत मया” इति प्रबोध० । “अथैतदपथमिवैति [] यदेतांदिशमिति” शत० ब्रा० । नास्ति पन्थाः सुन्दरमार्गो यत्र ब० अच् समा० । सुन्दरपथशून्ये ग्रामादौ त्रि० । पथोऽभावः अव्ययी० अच् समा० । मार्गाभावे अव्य० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0226-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपथं, क्ली, व्य, (न प्रशस्तः पन्थाः मार्गः, नञ्स- [] मासः । नास्ति पन्थाः प्रशस्तः मार्गो यत्र तत् । प्रशस्तवर्त्मशून्ये नगरादौ ।) अपन्थाः । मार्ग एव यो न भवति तत् । इत्थमरः । योनिः । इति शब्दरत्नावली । (विमार्गः । कुपथः । असम्मार्गः । साधुविगर्हितः पन्थाः । “अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः” । इति रघुवंशे । “न कश्चित् वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते” । इति शाकुन्तले ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-063-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपथअपथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अपथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपथ 📚 ➤ "मार्गरहित, बिना सड़क के "
संस्कृत: मार्गाभावः · पर्याय: अपथिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपथ 📚वह मार्ग जो चलने योग्य न हो । बीहड़ राह । विकट मार्ग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अपथ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें