🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपस्थ
upastha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आगे कहे जाने वाले (जननांगों) के लिये (2.6.76)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपस्थ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नीचे या मध्य का भाग ।
२. पेड़ ।
३. पुरुषचिह्वन । लिंग ।
३. स्त्रीचिहन । भग । यौ॰—उपस्थेंद्रिय ।
४. गोद । क्रोड ।
उपस्थ २ वि॰ निकट बैठा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-स्थ m. ‘the part which is under’, lap, middle or inner part of anything, a well-surrounded or sheltered place, secure place, RV.; AV.; VS.; AitBr.; ŚBr. &c.
(उपस्थं-√ कृ, to make a lap, sit down with the legs bent, AitBr. viii, 9, 5; ĀśvGṛ.; ŚāṅkhŚr.; उपस्थे-√ कृ, to take on one's lap, ŚBr. iii)
उप-स्थ m. n. the generative organs (esp. of a woman), VS. ix, 22; ŚBr.; MBh.; Mn.; Yājñ. &c.
the haunch or hip
the anus, L.
2. उप-स्थ mfn. standing upon, AV. xii, 1, 62
standing by the side of, being near at hand, near, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (211,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपस्थ a. Near, approximate. --स्थः 1 The lap; उपस्थं कृ to make a lap; ˚स्थे कृ to take on the lap. --2 The middle part in general. --स्थः स्थं 1 The organ of generation (of men and women, particularly of the latter); स्नानं मौनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहाः Y. 3. 314 (male); स्थूलोपस्थस्थलीषु Bh. 1. 20 (female); हस्तौ पायुरुपस्थश्च Y. 3. 92 (where the word is used in both senses). --2 The anus. --3 The haunch or hip. --Comp. --दघ्न a. reaching to [] the lap. --निग्रहः restraint of sensual passions, continence; Y. 3. 314. --पत्रः, --दलः the Indian fig-tree (so called because its leaves resemble in shape the female organ of generation). --सद् a. sitting in the lap.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0334-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्थ पु० न० अर्द्धर्चादि । उप + स्था--क । १ स्त्रीपुंसयोरि- न्द्रियविशेषे तत्र पुमिन्द्रिये “स्नानमौनोपवासेज्यास्वाध्या- मोपस्थनिग्रहाः” याज्ञ० । स्त्रीन्द्रिये “दक्षिणेन पाणिना उपस्थमभिस्पृशेत् विष्णुर्योनिंकल्पयतेत्येतयर्च्चा” गोभि० । “वितिष्ठन्तां मातुरस्या उपस्थान्नानारूपाः पशवो जाय- मानाः” अथ० १४, २, २५ । “मुखदघ्नं ब्राह्मणस्यो- पस्थदघ्नं स्त्रियाः” शत० १३, ८, ३, ११ । उभयेन्द्रिये “हस्तौ पायुरुपस्थश्च वाक् पादौ चेति पञ्च वै । कर्मेन्द्रियाणि जा- नीयात्” याज्ञ० । “उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चकम्” मनुः “सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम्” शत० ब्रा० १४, ५, ४, ११ । उपस्थश्च न तयोश्चिह्नस्थान- मात्रं किन्तु तत्स्थानाविष्ठितः प्रजापतिदेवतानियमित- शक्तिक आनन्दनव्यापारकारकः कर्म्मेन्द्रियभेदः । तत्र “ब्रह्मे- न्द्रोपेन्द्रमित्रकाः” इति शा० ति० तस्य कशब्दवाच्यप्रजा- पतिदेवताकत्वमुक्तम् शत० ब्रा० उक्तवाक्ये चानन्दन व्यापारसाधनत्वमुक्तम् तस्यैवापाटवे क्लैव्यम् । इन्द्रियाणां भौतिकत्वमते तस्य पृथिवीरजोगुणोपदानकता आहङ्कारिक- त्वमते गन्धतन्मात्रसहिताहङ्कारोपदानकता । स च सूक्ष्म [] लिङ्गदेहान्तर्गत इति वेदान्तिनः सांख्याश्चाहुः । तेन जीवति वेतना० ष्ठञ् । औपस्थिक जारकर्म्मोपजोविनि जारभेदे पु० । वेश्यायां स्त्री । २ उत्सङ्गे क्रोडे ३ अन्तराले “आत्म- न्नुपस्थेन वृकस्य लोम” यजु० १९, ९२ । “वरीयओभा पृणन्ती पित्रोरुपस्था” ऋ०१, १२४, ५ । “उपस्था उपस्थे उत्सङ्गेऽन्तरालदेशे वा” भा० “तस्याः कुमारमुपस्थ आ- दधुः” गोभि० “उपस्थे उत्सङ्गे” सं० त० “भूम्या उपस्थेऽवपज्जघन्वान्” ऋ० २, १४, ७ । “रथोपस्थ उपा- विशत्” गीता । उप + स्था घञर्थे भावे क । सर्वाङ्गुलीभिः भूमिमाश्रित्य ४ स्थितौ “समस्त जङ्गोरुररत्निभ्यां जानुभ्यां चोपस्थं कृत्वा” आश्व० श्रौ० ६, ५, ५ । “उपस्थं कृत्वा भूमिमाश्रित्येयर्थः पादाङ्गुलीभिश्च भूमिमाश्रित्यैवमुप- विशेत्” नारा० वृ० । “प्राङमुख उपविश्योपस्थं कृत्वा” आश्व० गृ० ३, २, २, । उप + तिष्ठति स्था--क । “उप- स्थकृतस्त्वेवाश्विनं शंसेत्” आ० श्रौ० ६, ५, ५ । ५ समीप- स्थिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1340-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्थः, पुं, (उप + स्था + क ।) लिङ्गम् । भगः । क्रोडः । इति मेदिनी ॥ (“रथोपस्थौपाविशत्” । इति गीतायां १ । ४६ ।) गुह्यद्वारम् । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, मनः । ८ । १२५ । “उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चकम्” ॥) निकटे त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपस्थ" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें