🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:37:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपस्थान
upasthāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपस्थान संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपस्थानीय, उपस्थित]
१. निकट आना । सामने आना ।
२. अभ्यर्थना या पूजा के लिये निकट आना ।
३. खड़े होकर स्तुति करना । खड़े होकर पूजा करना । उ॰—दै दिनकर को अर्घ्य मंत्र पढ़ि परस्थान पुनि कीन्हों । गायत्री को जपन लगे पुनि ब्रह्म बीज मन दीन्हें ।— रघुराज (शब्द॰) । विशेष—इस प्रकार का विधान प्राय: सूर्य ही री पूजा में है ।
४. पूजा का स्थान । कोई पावित्र स्थान ।
४. समा । समाज ।
६. प्रस्तुत राज्जकर इकट्ठा करना ओर पुराना बाकी वसूल करना ।
७. अखाड़ा । मल्लशाला (को॰) ।
८. स्मृति । याददाश्त (को॰)
९. प्राप्ति (को॰) ।
१०. स्वीकृति । समझीता करना (प्रेमी की भाँति) (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-स्थान n. the act of placing one's self near to, going near, approach, access (उप-स्थानं-√ कृ, to give access or scope for, ŚBr. i)
coming into the presence of, going near to (in order to worship), worshipping, waiting on, attendance, ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvŚr.; MBh. &c.
standing near, presence, proximity, nearness, Yājñ.; Hcat.
staying upon or at, abiding, a place of abiding, abode, Nir.
assembly, MBh.; R.; BhP.
any object approached with respect, a sanctuary, abode (of a god), PārGṛ.
a particular part of the Saṃdhyā, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (211,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपस्थानं 1 Presence, proximity, nearness. --2 Approaching, coming, appearance, coming into the presence of; युगपदाचार्ययोरुपस्थानं M. 1. --3 (a) Worshipping, waiting upon (with prayers); attendance, service; सूर्योपस्थानात्प्रतिनिवृत्तं पुरूरवसं मामुपेत्य V. 1; सूर्यस्योपस्थानं कुर्वः V. 4; Y. 1. 22, 3. 282. (b) Obeisance; greeting; ˚स्तोत्रपद्धतिं U. 1 a form of congratulatory panegyric. --4 Attending to, guarding; रावणहित˚ Mv. 5. --5 An abode. --6 The sanctuary, any sacred place (approached with respect). --7 An assembly. --8 Remembrance, recollection, memory; Y. 3. 160. --9 Obtaining, getting.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0334-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्थान न० उप + स्था--ल्युट् । १ उपेत्य स्थितौ, २ अनुस- न्धाने स्मरणे “तत्त्वस्मतेरुपस्थानात् मनोयोगात् परिक्ष- यात् । कर्म्मणां सन्निकर्षाच्च सतां योगः प्रवर्त्तते” याज्ञ० । “कर्म्मासन्निहितं नैव बुद्धौ विपरिवर्त्तते । शब्दात्तु तदुप- स्थानमुपादेये गुणो भवेत्” भट्टका० । ३ उपसेवने उपासने “सूर्य्योपस्थाने विनियोगः” सन्ध्याप्रयोगः “तूष्णीं वोपस्थानम्” कात्या० ४, १२, २०, ४ उपसर्पणे । “तस्योक्त- मुपस्थानम्” आश्व० श्रौ० ५, १२, २, “उपस्थानं प्रसर्षणम्” नारा० वृ० । ५ आनतीकरणायोपगतौ “सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्व्वमुपस्थाने सन्नमन्ति प्रभावात्” भा० आ० ७६ । ६ समीपस्थाने “कुशान् यवांश्चासनोपस्थानेषु प्रोक्षेत्” [] पार० सू० । उपस्थीयतेऽत्र आधारे ल्युट् । ७ उपा- सनाधारे गृहादौ । “पार्थिवैर्ब्बहुभिः कोर्ण्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिः” भा० स०४७ अ० “उपस्थानग्यहैर्भद्रैर्वल- भीभिश्च शोभितम” भा० आ० १२८ अ० अनुसन्धानञ्च स्मरणम् तस्य च चित्तेऽनुभवाहितसंस्कारेणोपस्थित- त्वात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1340-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपस्थान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें